Tacirler Arası Satışta Ayıp İhbarı Rejimi: TTK m. 23/1-c’nin Sekiz Günlük Süresi ile TBK’nın Genel Ayıp Hükümlerinin Çatışması ve Sözleşmesel Düzenleme İmkânları

Av. Muhammed Sefa ÇAKIRBAY

Öz

Bu çalışma, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 23. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde düzenlenen ayıp ihbarı rejimini, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun satış sözleşmesine ilişkin genel ayıp hükümleri ile birlikte incelemektedir. Türk Borçlar Kanunu, alıcıya devraldığı satılanı işlerin olağan akışına göre imkân bulunur bulunmaz gözden geçirme ve ayıbı uygun bir süre içinde bildirme külfeti yüklerken; Türk Ticaret Kanunu tacirler arasındaki satışlarda bu esnek ölçütü, açık ayıplar için iki günlük, açıkça belli olmayan ayıplar için ise sekiz günlük katı sürelerle ikame etmiştir. Makalede, bu iki rejimin birbirine eklemlendiği noktalar ile çatıştığı alanlar ayrıntılı biçimde ele alınmakta; sürelerin başlangıcı, hukuki niteliği, ihbarın şekli ve içeriği, satıcılığı meslek edinmiş kişilere ilişkin TBK m. 225/2 hükmünün tacir satıcı bakımından yarattığı gerilim, zamanaşımı ile ihbar külfeti arasındaki ilişki ve delil tespiti kurumunun işlevi tartışılmaktadır. Karşılaştırmalı hukuk boyutunda İsviçre Borçlar Kanunu m. 201, Alman Ticaret Kanunu § 377 ve Viyana Satım Sözleşmesi (CISG) m. 38-40 ve m. 44 hükümleri değerlendirilmekte; Türk hukukunun bu alanda karşılaştırılan sistemler arasında en katı ve en sayısal süre rejimini benimsediği tespit edilmektedir. Çalışmanın temel iddiası, TTK m. 23/1-c’nin emredici değil tamamlayıcı nitelikte bir hüküm olduğu, dolayısıyla tarafların muayene ve ihbar sürelerini, usulünü ve sonuçlarını sözleşmeyle yeniden düzenleyebileceği; ancak bu serbestinin genel işlem koşullarına ilişkin içerik denetimi, sorumsuzluk anlaşmalarının sınırları ve dürüstlük kuralı ile çevrelendiğidir. Makale, bu tespitlerden hareketle tedarik ve satış sözleşmelerinde kabul protokolü, muayene prosedürü, ihbar usulü ve garanti süresi hükümlerinin nasıl kurgulanması gerektiğine dair sistematik öneriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Ticari satış, ayıp ihbarı, TTK m. 23/1-c, TBK m. 223, gözden geçirme ve bildirim külfeti, satıcının ayıptan sorumluluğu, CISG m. 39, HGB § 377, sözleşme tasarımı.

Abstract

This article examines the regime of notice of defects set out in Article 23(1)(c) of the Turkish Commercial Code No. 6102 together with the general provisions on liability for defects in sales contracts under the Turkish Code of Obligations No. 6098. While the Code of Obligations requires the buyer to examine the goods as soon as practicable in the ordinary course of business and to notify the seller of a defect within a reasonable time, the Commercial Code replaces this flexible standard in sales between merchants with rigid periods of two days for apparent defects and eight days for defects that are not apparent. The article analyses the points at which the two regimes interlock and the areas in which they collide, including the commencement and legal nature of the periods, the form and content of the notice, the tension created by Article 225(2) of the Code of Obligations concerning professional sellers, the relationship between limitation periods and the notice requirement, and the role of the preservation of evidence procedure. From a comparative perspective, Article 201 of the Swiss Code of Obligations, § 377 of the German Commercial Code and Articles 38–40 and 44 of the CISG are assessed, and it is found that Turkish law has adopted the strictest and most numerically fixed regime among the systems compared. The central thesis is that Article 23(1)(c) is a default rule rather than a mandatory one, so that the parties may contractually reshape the periods, procedure and consequences of examination and notice; this freedom is, however, bounded by the review of standard terms, the limits on exclusion clauses and the principle of good faith. On this basis, the article offers systematic proposals for drafting acceptance protocols, inspection procedures, notice mechanisms and warranty periods in supply and sales contracts.

Keywords: Commercial sale, notice of defects, Article 23(1)(c) TCC, Article 223 TCO, duty to examine and notify, seller’s liability for defects, Article 39 CISG, § 377 HGB, contract drafting.

I. Giriş

Satış sözleşmesi, borçlar hukukunun en eski ve en sık kurulan sözleşme tipi olmasının yanında, ticari hayatın da omurgasını oluşturur. Hammadde tedariki, ara mamul alımı, makine ve ekipman satışı, toptan ticaret ve dağıtım ilişkileri, temelde tacirler arasında kurulan satış sözleşmeleri üzerine inşa edilir. Bu sözleşmelerde uyuşmazlıkların önemli bir bölümü, teslim edilen malın sözleşmede kararlaştırılan veya haklı olarak beklenen niteliklere sahip olmamasından, yani ayıptan doğar. Ayıptan doğan uyuşmazlıklarda ise çoğu zaman belirleyici soru, malın gerçekten ayıplı olup olmadığından önce, alıcının ayıbı zamanında ve usulüne uygun biçimde satıcıya bildirip bildirmediğidir (1).

Türk hukukunda bu soru iki farklı normatif katmanda cevaplanır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 223, alıcıya devraldığı satılanın durumunu işlerin olağan akışına göre imkân bulunur bulunmaz gözden geçirme ve satıcının sorumluluğunu gerektiren bir ayıp görürse bunu uygun bir süre içinde bildirme külfeti yükler. Hüküm, esnek ve somut olayın koşullarına göre doldurulacak ölçütler kullanır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 23/1-c ise tacirler arasındaki satışlar için çok daha keskin bir düzen öngörür: Malın ayıplı olduğu teslim sırasında açıkça belli ise alıcı iki gün içinde durumu satıcıya ihbar etmelidir; açıkça belli değilse alıcı malı teslim aldıktan sonra sekiz gün içinde incelemek veya incelettirmek ve bu inceleme sonucunda malın ayıplı olduğu ortaya çıkarsa durumu bu süre içinde satıcıya ihbarla yükümlüdür; diğer durumlarda TBK m. 223/2 uygulanır (2).

Bu iki düzenleme arasındaki ilişki ilk bakışta basit bir özel hüküm–genel hüküm ilişkisi gibi görünür. TTK m. 23/1, maddedeki özel hükümler saklı kalmak şartıyla tacirler arasındaki satış ve mal değişimlerinde de TBK’nın satış ve mal değişimine ilişkin hükümlerinin uygulanacağını açıkça belirtmektedir. Ne var ki uygulamada bu ilişki, birçok yorum sorununu beraberinde getirir. Sekiz günlük sürenin ne zaman başladığı, sürenin bir inceleme süresi mi yoksa bir ihbar süresi mi olduğu, malın kısım kısım teslim edildiği hâllerde sürenin nasıl işleyeceği, “diğer durumlar” ifadesinin hangi ayıpları kapsadığı, satıcılığı meslek edinmiş kişilere ilişkin TBK m. 225/2 hükmünün tacir satıcıyı TTK m. 23/1-c’nin sağladığı korumadan büyük ölçüde yoksun bırakıp bırakmadığı ve nihayet tarafların bu süreleri sözleşmeyle değiştirip değiştiremeyeceği, bu sorunların başında gelir.

Bu çalışmanın amacı, söz konusu sorunları kanun metinleri, kanun gerekçeleri, öğreti ve karşılaştırmalı hukuk verileri ışığında sistematik biçimde incelemek ve elde edilen sonuçları sözleşme tasarımına aktarmaktır. Ayıp ihbarı rejimi, dava aşamasında karşılaşılan teknik bir usul meselesi olarak görülmemelidir. Tacirler arasında kurulan bir satış veya tedarik sözleşmesinin ayıp ihbarına ilişkin hükümleri, uyuşmazlık doğduğunda alıcının bütün seçimlik haklarını koruyup korumayacağını belirleyen en önemli risk dağıtım araçlarından biridir. Bu nedenle konu, önleyici hukuk perspektifinden ele alınmaya özellikle elverişlidir.

Çalışmada önce düzenlemenin tarihsel arka planı ve uygulama alanı incelenecek; ardından TBK’nın genel ayıp rejimi ile TTK m. 23/1-c’nin yapısı ortaya konulacaktır. Daha sonra iki rejim arasındaki çatışma alanları ayrı başlıklar hâlinde tartışılacak, İsviçre, Alman ve uluslararası satım hukuku ile karşılaştırma yapılacak ve son olarak sözleşmesel düzenleme imkânları ile bunların sınırları değerlendirilecektir.

II. Tarihsel ve Kavramsal Arka Plan

A. 818 sayılı Borçlar Kanunu ve İsviçre Kökenli Model

Türk borçlar hukukunun satış sözleşmesine ilişkin hükümleri, İsviçre Borçlar Kanunu’nun (Obligationenrecht, OR) satış hükümlerinden iktibas edilmiştir. Mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun ayıba karşı tekeffül hükümleri, İsviçre OR m. 197 vd. hükümlerini büyük ölçüde izlemiş; alıcının muayene ve ihbar külfeti de OR m. 201’deki modele uygun olarak, sayısal bir süre yerine işlerin olağan akışı ve somut olayın koşulları ölçütüne bağlanmıştır (3). Bu model, sürenin uzunluğunu malın niteliğine, alıcının uzmanlığına, muayenenin teknik güçlüğüne ve ticari ilişkinin özelliklerine göre belirlemeye imkân tanıyan esnek bir yapıya sahiptir.

6098 sayılı TBK, bu yaklaşımı korumuştur. TBK m. 223/1’deki “işlerin olağan akışına göre imkân bulunur bulunmaz” ve “uygun bir süre içinde” ifadeleri, İsviçre modelinin Türk hukukundaki devamıdır. TBK’nın yenilikleri daha çok ayıp kavramının genişletilmesi (maddi, hukuki ve ekonomik ayıp ayrımı), seçimlik haklara ayıpsız benzeriyle değiştirme ve ücretsiz onarım haklarının eklenmesi ve ağır kusurlu satıcının korunmaması gibi alanlarda kendini göstermiştir (4).

B. 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’ndan 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’na

Ticari satışlarda sayısal sürelere dayanan özel bir muayene ve ihbar rejimi, Türk hukukuna yabancı değildir. Mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu da ticari satışlara ilişkin özel hükümler arasında, açık ayıplar için iki günlük, açıkça belli olmayan ayıplar için sekiz günlük ihbar sürelerine yer vermiştir. 6102 sayılı TTK, bu yapıyı esasen korumakla birlikte, düzenlemeyi TBK’nın yeni satış hükümleriyle uyumlu hâle getirmiş ve gizli ayıplar bakımından açıkça TBK m. 223/2’ye atıf yapmıştır (5).

Kanun koyucunun ticari satışlarda sabit sürelerle çalışmayı tercih etmesinin arkasında, ticari hayatın hız, güven ve belirlilik ihtiyacı yatar. Tacir, TTK m. 18/2 uyarınca ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş insanı gibi hareket etmekle yükümlüdür. Basiretli bir tacirden beklenen, teslim aldığı malı gecikmeksizin incelemesi ve bir aksaklık tespit ettiğinde bunu hemen bildirmesidir. Sabit süreler, satıcıya da ayıp iddialarıyla ne kadar süre muhatap kalabileceğini önceden bilme, malı yeniden satma, üreticiye rücu etme, delilleri koruma ve gerektiğinde ayıbı giderme imkânı tanır (6). Ne var ki aynı süreler, özellikle karmaşık teknik ürünlerde, seri hâlinde teslim edilen hammaddelerde veya ancak işleme sürecinde ortaya çıkan kusurlarda alıcı aleyhine ağır sonuçlar doğurabilmektedir.

C. Ayıp, Muayene ve İhbar Kavramları

Satış hukukunda ayıp, satılanın sözleşmede kararlaştırılan veya alıcı tarafından haklı olarak beklenebilecek niteliklerden yoksun olmasıdır. TBK m. 219/1, satıcının hem alıcıya herhangi bir surette bildirdiği niteliklerin satılanda bulunmamasından hem de nitelik veya niteliği etkileyen niceliğe aykırı olan, kullanım amacı bakımından değerini ve alıcının ondan beklediği faydaları ortadan kaldıran veya önemli ölçüde azaltan maddi, hukuki ya da ekonomik ayıplardan sorumlu olacağını düzenler. Satıcı, bu ayıpların varlığını bilmese bile sorumludur (TBK m. 219/2) (7).

Muayene (gözden geçirme veya inceleme), alıcının satılanın sözleşmeye uygun olup olmadığını tespit etmek amacıyla yaptığı fiilî kontroldür. İhbar (bildirim) ise tespit edilen ayıbın satıcıya bildirilmesine yönelik, varması gerekli bir irade beyanı benzeri açıklamadır. Öğretide, muayene ve ihbarın alıcı için hukuki anlamda bir borç değil, bir külfet (Obliegenheit) olduğu genel olarak kabul edilir: Alıcı bu davranışları yerine getirmezse satıcı ondan ifa veya tazminat isteyemez; ancak alıcı ayıptan doğan haklarını kaybeder (8). TBK m. 223/2’de yer alan “satılanı kabul etmiş sayılır” ifadesi, bu külfete aykırılığın yaptırımını gösterir.

III. Düzenlemenin Uygulama Alanı

A. “Tacirler Arasındaki Satış” Kavramı

TTK m. 23/1, uygulama alanını “tacirler arasındaki satış ve mal değişimleri” olarak belirlemiştir. Bu ifade, ticari iş kavramından daha dar bir kapsamı işaret eder. TTK m. 19/2 uyarınca taraflardan yalnız biri için ticari iş niteliğinde olan sözleşmeler, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça diğeri için de ticari iş sayılır. Ancak TTK m. 23, bu genel karineden farklı olarak açıkça “tacirler arasındaki” satışlardan söz ettiği için, hükmün uygulanabilmesi için satışın her iki taraf bakımından da ticari işletmeyle ilgili olması ve iki tarafın da tacir sıfatını taşıması aranmalıdır (9).

Tacir kavramı TTK m. 12 ve m. 16’da belirlenmiştir. Bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten gerçek kişiler ile ticaret şirketleri ve kanunda sayılan diğer tüzel kişiler tacirdir. Esnaf, TTK m. 15 uyarınca tacir değildir; dolayısıyla esnafla tacir arasındaki veya iki esnaf arasındaki satışlarda TTK m. 23/1-c değil, TBK m. 223 uygulanır. Aynı şekilde, tacir olmayan bir alıcıya yapılan satışlarda, özellikle de tüketici işlemlerinde, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un ayıplı mala ilişkin özel rejimi devreye girer; bu rejim, tüketici alıcıya kısa süreli muayene ve ihbar külfeti yüklemez (10).

Gerçek kişi tacir bakımından ayrıca TTK m. 19/1’deki istisna dikkate alınmalıdır. Gerçek kişi tacir, işlemi yaptığı anda bunun ticari işletmesiyle ilgili olmadığını diğer tarafa açıkça bildirmişse veya işin ticari sayılmasına durum elverişli değilse borç adi sayılır. Böyle bir satışta TTK m. 23/1-c’nin uygulanması da söz konusu olmaz.

B. Satış ve Mal Değişimi Dışındaki Sözleşmeler

Hüküm, yalnızca satış ve mal değişimi sözleşmelerini kapsar. Eser sözleşmesinde iş sahibinin muayene ve bildirim külfeti TBK m. 474 vd. hükümleriyle ayrıca düzenlenmiştir. Bu nedenle bir malın sipariş üzerine imal edilerek teslim edildiği hâllerde, sözleşmenin satış mı eser sözleşmesi mi olduğu, uygulanacak muayene ve ihbar rejimini doğrudan belirler (11). Uygulamada sıklıkla görülen “imal edilerek teslim”, “kurulum dâhil satış” veya “devreye alma dâhil makine tedariki” gibi karma sözleşmelerde, ayıbın kaynağının hangi edime ait olduğu tespit edilmeli; satış edimine ilişkin ayıplar bakımından TTK m. 23/1-c’nin uygulanması, kurulum ve devreye alma gibi iş görme edimlerine ilişkin ayıplar bakımından ise eser sözleşmesi hükümlerinin dikkate alınması savunulabilir.

Kira, finansal kiralama ve benzeri sözleşmelerde de TTK m. 23/1-c doğrudan uygulanmaz. Bununla birlikte finansal kiralama ilişkisinde kiralayan ile satıcı arasında kurulan satış sözleşmesi, her iki tarafın tacir olması durumunda bu hükme tabidir; kiracının malı doğrudan satıcıdan teslim aldığı yapılarda muayene ve ihbar külfetinin kim tarafından ve hangi sürede yerine getirileceği sözleşmede ayrıca düzenlenmelidir.

C. Milletlerarası Unsurlu Satışlar

İşyerleri farklı akit devletlerde bulunan taraflar arasındaki mal satımlarında, Türkiye bakımından 1 Ağustos 2011 tarihinde yürürlüğe giren Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması (CISG) uygulanır (CISG m. 1/1-a). CISG’nin uygulandığı hâllerde muayene ve ihbar külfeti TTK m. 23/1-c’ye değil, CISG m. 38 ve 39’a tabidir. Taraflar CISG m. 6 uyarınca Antlaşmanın uygulanmasını dışlayabilir veya hükümlerinden ayrılabilirler (12). Bu nedenle ihracat ve ithalat sözleşmelerinde rejim seçimi, ayıp ihbarı bakımından son derece önemli sonuçlar doğurur; bu husus aşağıda ayrıca ele alınacaktır.

IV. Genel Hüküm Olarak TBK’nın Ayıp Rejimi

A. Gözden Geçirme ve Bildirim Külfeti (TBK m. 223)

TBK m. 223/1, alıcının devraldığı satılanın durumunu işlerin olağan akışına göre imkân bulunur bulunmaz gözden geçirmesini ve satılanda satıcının sorumluluğunu gerektiren bir ayıp görürse bunu uygun bir süre içinde ona bildirmesini öngörür. Fıkra iki ayrı külfet içerir: gözden geçirme külfeti ve bildirim külfeti. Her ikisi de sayısal bir süreye değil, somut olayın koşullarına göre belirlenecek ölçütlere bağlanmıştır (13).

TBK m. 223/2’nin birinci cümlesi, alıcının gözden geçirmeyi ve bildirimde bulunmayı ihmal etmesi hâlinde satılanı kabul etmiş sayılacağını öngörür. İkinci ve üçüncü cümleler ise gizli ayıplara ilişkin özel bir düzen kurar: Satılanda olağan bir gözden geçirmeyle ortaya çıkarılamayacak bir ayıp bulunması hâlinde ilk cümle uygulanmaz; bu tür bir ayıbın bulunduğu sonradan anlaşılırsa hemen satıcıya bildirilmelidir; bildirilmezse satılan bu ayıpla birlikte kabul edilmiş sayılır. Böylece TBK, açık ayıp–gizli ayıp ayrımını muayene külfetinin kapsamıyla ilişkilendirir. Olağan muayeneyle anlaşılabilecek ayıplar için ihbar süresi muayene anına bağlanırken, gizli ayıplar için süre ayıbın öğrenildiği andan itibaren işlemeye başlar ve “hemen” bildirim aranır.

B. Ayıptan Sorumluluğu Etkileyen Diğer Hükümler

TBK m. 222/1 uyarınca satıcı, sözleşmenin kurulduğu sırada alıcı tarafından bilinen ayıplardan sorumlu değildir. Aynı maddenin ikinci fıkrası, satıcının alıcının satılanı yeterince gözden geçirmekle görebileceği ayıplardan ancak böyle bir ayıbın bulunmadığını ayrıca üstlenmişse sorumlu olacağını düzenler. Bu hüküm, sözleşmenin kurulmasından önceki muayene imkânıyla ilgilidir ve teslimden sonraki muayene külfetinden ayrı değerlendirilmelidir.

TBK m. 225, ihbar külfetine ilişkin en önemli sınırlamayı içerir. Ağır kusurlu olan satıcı, satılandaki ayıbın kendisine süresinde bildirilmemiş olduğunu ileri sürerek sorumluluktan kısmen de olsa kurtulamaz. İkinci fıkra, satıcılığı meslek edinmiş kişilerin bilmesi gereken ayıplar bakımından da aynı hükmün geçerli olduğunu belirtir (14). Bu hüküm, aşağıda ayrıntılı biçimde ele alınacağı üzere, tacirler arası satışta TTK m. 23/1-c’nin pratik etkisini önemli ölçüde sınırlayabilecek niteliktedir.

TBK m. 226, başka yerden gönderilen satılan bakımından alıcıya geçici koruma önlemleri alma ve satılanın durumunu gecikmeksizin usulüne göre tespit ettirme külfeti yükler. Alıcı tespit yaptırmazsa, ileri sürdüğü ayıbın satılanın kendisine ulaştığı zamanda var olduğunu ispat yükü kendisine düşer. Bu hüküm, ticari satışlarda çok sık görülen mesafeli teslimlerde muayene ve ispat stratejisinin temelini oluşturur.

TBK m. 227 alıcıya sözleşmeden dönme, bedel indirimi, ücretsiz onarım ve ayıpsız benzeriyle değiştirme seçimlik haklarını tanır ve genel hükümlere göre tazminat isteme hakkını saklı tutar. TBK m. 231 ise ayıptan doğan her türlü davanın, satıcı daha uzun bir süre için üstlenmiş olmadıkça, satılanın devrinden başlayarak iki yıl geçmekle zamanaşımına uğrayacağını; ağır kusurlu satıcının bu kısa zamanaşımından yararlanamayacağını öngörür.

V. TTK m. 23/1-c’nin Yapısı

A. Üçlü Ayrım

TTK m. 23/1-c, ayıpları ortaya çıkma biçimlerine göre üç gruba ayırır. Birinci grupta teslim sırasında açıkça belli olan ayıplar yer alır; bunlar için alıcıya iki günlük ihbar süresi tanınmıştır. İkinci grupta teslim sırasında açıkça belli olmayan, ancak inceleme ile ortaya çıkarılabilecek ayıplar bulunur; alıcı bunlar için malı teslim aldıktan sonra sekiz gün içinde incelemek veya incelettirmek ve ayıp ortaya çıkarsa yine bu süre içinde ihbar etmekle yükümlüdür. Üçüncü grup ise hükmün “diğer durumlar” olarak nitelendirdiği ve TBK m. 223/2’ye yönlendirdiği ayıplardır (15).

Bu üçlü ayrım, TBK m. 223’ün ikili yapısından daha ayrıntılıdır. TBK’da olağan muayeneyle ortaya çıkarılabilen ayıplar ile çıkarılamayan ayıplar ayrımı esas alınırken, TTK birinci grubu da kendi içinde ikiye ayırarak, muayeneye bile gerek olmaksızın teslim anında görülebilen ayıplar için daha da kısa bir süre öngörmüştür.

B. Açık Ayıplar ve İki Günlük Süre

“Teslim sırasında açıkça belli” olan ayıp, malın teslim alınması sırasında, özel bir inceleme yapılmaksızın, makul bir tacirin dikkatini çekecek ayıptır. Ambalajın parçalanmış olması, malın ezik, kırık veya ıslak görünmesi, teslim edilen miktarın irsaliyede gösterilenden açıkça farklı olması, renk veya ebat farkının ilk bakışta anlaşılması bu türdendir (16). Bu ayıplar bakımından kanun koyucu alıcıya iki günlük bir süre tanımış ve bu süreyi teslim anına bağlamıştır.

Uygulamada açık ayıplar bakımından en güvenli yol, teslim sırasında düzenlenen irsaliye, teslim tutanağı veya taşıma belgesi üzerine ayıbın şerh düşülmesi ve bu şerhin iki günlük süre içinde ayrıca yazılı bir ihbarla teyit edilmesidir. Teslim belgesine düşülen şerh, satıcının veya onun yardımcısının teslim anında bilgi edinmesini sağladığı ölçüde ihbar işlevi görebilir; ancak şerhin satıcıya ulaşıp ulaşmadığı ve içeriğinin yeterince belirli olup olmadığı tartışmalı hâle gelebileceğinden ayrı bir ihbar yapılması tavsiye edilir.

C. Açıkça Belli Olmayan Ayıplar ve Sekiz Günlük Süre

Hükmün ikinci cümlesi, uygulamada en fazla tartışılan kısımdır. Kanun, açıkça belli olmayan ayıplar için alıcıya sekiz gün içinde inceleme veya incelettirme ve bu inceleme sonucunda ayıp ortaya çıkarsa “bu süre içinde” ihbar etme yükümlülüğü yükler. Lafzi yoruma göre sekiz günlük süre hem inceleme hem de ihbar için ortak bir süredir; inceleme sekizinci gün yapılmış olsa bile ihbarın da aynı süre içinde yapılması gerekir (17).

Bu düzenleme, Alman ve İsviçre hukukundaki iki aşamalı yapıdan ayrılır. Alman HGB § 377’de muayene ve ihbar, her biri “gecikmeksizin” (unverzüglich) yapılması gereken ayrı davranışlardır ve ihbarın zamanında gönderilmesi yeterlidir. TTK ise inceleme ve ihbarı tek bir sekiz günlük pencereye sıkıştırmıştır. Bunun sonucu olarak, incelemesi teknik olarak zaman alan ürünlerde (laboratuvar analizi gerektiren kimyasal maddeler, numune testine tabi gıda ürünleri, test edilmesi gereken elektronik bileşenler, montaj sonrasında çalıştırılarak denetlenebilen makineler) sekiz günlük süre fiilen yetersiz kalabilir.

Bu noktada iki yorum imkânı tartışılabilir. Birinci yaklaşıma göre sekiz günlük süre katıdır ve inceleme bu süre içinde tamamlanamıyorsa alıcı, en azından süre içinde satıcıya incelemenin sürdüğünü ve ayıp şüphesini bildirmelidir. İkinci yaklaşıma göre ise makul bir tacirin sekiz gün içinde yapabileceği olağan incelemeyle ortaya çıkarılamayan ayıplar zaten ikinci grupta değil, “diğer durumlar” kapsamında üçüncü grupta yer alır ve TBK m. 223/2’ye tabidir. Kanaatimizce ikinci yaklaşım, hükmün sistematiğine daha uygundur. TTK m. 23/1-c, alıcıdan imkânsızı beklemez; sekiz günlük süre, ancak bu süre içinde olağan bir incelemeyle tespit edilebilecek ayıplar bakımından uygulanmalıdır. Daha derin ve uzun süreli bir teknik analizle ortaya çıkabilecek ayıplar ise gizli ayıp niteliğindedir ve öğrenildiği anda “hemen” bildirilmelidir (18). Bununla birlikte bu yorumun ispat yükünü alıcıya bırakacağı, yani alıcının ayıbın sekiz günlük olağan incelemeyle anlaşılamayacağını ispat etmek zorunda kalacağı unutulmamalıdır. Bu belirsizlik, sözleşmede muayene usulü ve süresinin açıkça kararlaştırılmasının önemini artırır.

D. “Diğer Durumlar” ve TBK m. 223/2’ye Atıf

TTK m. 23/1-c’nin son cümlesi, “diğer durumlarda” TBK m. 223/2’nin uygulanacağını belirtir. Bu atfın kapsamı, TBK m. 223/2’nin bütününe mi yoksa yalnızca gizli ayıplara ilişkin ikinci ve üçüncü cümlelerine mi yapıldığı konusunda tereddüt yaratabilir. Sistematik yorum, atfın esasen olağan bir incelemeyle ortaya çıkarılamayan gizli ayıplara yönelik olduğunu gösterir. Çünkü açık ayıplar ile inceleme ile anlaşılabilecek ayıplar zaten TTK m. 23/1-c’nin ilk iki cümlesinde düzenlenmiştir. Bu yoruma göre tacirler arası satışta gizli ayıplar bakımından sayısal bir süre yoktur; ayıp öğrenildiği anda “hemen” bildirilmelidir (19).

“Hemen” kavramı, TTK m. 23/1-c’nin sekiz günlük süresinden bağımsız bir ölçüttür ve somut olayın koşullarına göre belirlenir. Ancak tacirler arası ilişkide TTK m. 18/2’deki basiretli iş insanı ölçütü, bu kavramın dar yorumlanmasını gerektirir. Gizli ayıbı öğrenen tacirin, ihbarı geciktirmek için haklı bir sebebi olmadıkça, ihbarı birkaç gün içinde yapması beklenir. Ayıbın kapsamını tespit etmek için uzman görüşü alınması gerekiyorsa, bu süreçte de satıcıya en azından ön bir bildirim yapılması önerilir.

E. Sürelerin Başlangıcı ve Hesaplanması

Kanun, iki günlük süreyi teslim sırasındaki durumla, sekiz günlük süreyi ise malın teslim alınmasıyla ilişkilendirir. Teslim, satıcının zilyetliği alıcıya devretmesi anıdır (TBK m. 210). Alıcının malı bizzat veya temsilcisi aracılığıyla teslim alması durumunda başlangıç anı kolayca belirlenebilir. Ancak malın taşıyıcı aracılığıyla gönderildiği hâllerde, yarar ve hasarın taşıyıcıya teslimle alıcıya geçmesi (TBK m. 208/3) ile muayene süresinin başlangıcı karıştırılmamalıdır. Muayene, ancak malın alıcının fiilî hâkimiyetine girmesiyle mümkün hâle gelir; bu nedenle sürenin, malın varma yerinde alıcıya ulaştığı andan itibaren işlemeye başladığı kabul edilmelidir. Bu sonuç, CISG m. 38/2’de açıkça benimsenen çözümle de uyumludur (20).

Kısmi teslimlerde, TTK m. 23/1-a’nın kısım kısım ifaya ilişkin hükmü ile birlikte değerlendirme yapılmalıdır. Her teslim partisi bakımından ayrı bir muayene ve ihbar süresi işler. Bir partideki ayıbın süresinde ihbar edilmemiş olması, sonraki partilerdeki ayıplara ilişkin hakları etkilemez; ancak aynı ayıbın tekrar eden bir üretim hatasından kaynaklandığı durumlarda, ilk partideki ayıbın bildirilmemiş olması, satıcının sonraki partilerde ayıbın bilinip kabul edildiği savunmasını gündeme getirebilir.

Sürelerin hesaplanmasında genel hükümler uygulanır. Gün olarak belirlenen sürelerde teslim günü hesaba katılmaz; sürenin son günü resmî tatil gününe denk geliyorsa süre izleyen ilk iş gününe uzar (TBK m. 92-93). Sözleşmede “iş günü” esasının kararlaştırılması, özellikle bayram ve hafta sonu öncesinde yapılan teslimlerde alıcı lehine önemli bir güvence sağlar.

VI. TBK ile TTK Arasındaki Çatışma Alanları

A. Özel Hüküm–Genel Hüküm İlişkisi

TTK m. 23/1, kendi özel hükümleri saklı kalmak şartıyla TBK’nın satış hükümlerinin tacirler arasındaki satışlara da uygulanacağını belirttiğinden, iki düzenleme arasındaki ilişkinin temel kuralı açıktır: Muayene ve ihbarın süresi bakımından TTK m. 23/1-c, TBK m. 223/1’in yerine geçer; diğer bütün konularda TBK hükümleri uygulanmaya devam eder (21). Bu nedenle ayıp kavramı (TBK m. 219), alıcının bildiği ayıplar (TBK m. 222), ağır kusurlu satıcı (TBK m. 225), başka yerden gönderilen mal (TBK m. 226), seçimlik haklar (TBK m. 227 vd.) ve zamanaşımı (TBK m. 231) tacirler arası satışlarda da uygulanır.

Bu ilişki, iki rejim arasındaki farkın yalnızca sürelerle sınırlı olduğunu göstermez. TBK m. 223/1’deki “uygun süre” ölçütü, somut olayın bütün koşullarını değerlendirmeye açık bir ölçüt iken, TTK m. 23/1-c’deki sabit süreler bu değerlendirme imkânını büyük ölçüde ortadan kaldırır. Böylece aynı ayıp, alıcının tacir olup olmamasına göre tamamen farklı sonuçlara yol açabilir: Tacir olmayan bir alıcı, olağan muayene için makul görülen iki üç haftalık bir sürede ihbar yaptığında haklarını korurken, tacir alıcı aynı sürede ihbar yaptığında bütün seçimlik haklarını kaybedebilir.

B. Sürelerin Hukuki Niteliği

TTK m. 23/1-c’de öngörülen sürelerin hukuki niteliği, uygulamada önem taşıyan bir sorundur. Süreler, bir hakkın kullanılmasına değil, bir külfetin yerine getirilmesine ilişkindir. Bu nedenle bunları teknik anlamda zamanaşımı süresi olarak nitelemek mümkün değildir; zamanaşımı, alacağın dava edilebilirliğini ortadan kaldıran bir def’i iken, ihbar süresinin kaçırılmasının sonucu, satılanın kabul edilmiş sayılması ve ayıptan doğan hakların doğmamış veya sona ermiş olmasıdır (22).

Bu niteleme iki önemli sonuç doğurur. Birincisi, ihbar süresinin geçmesi zamanaşımı gibi yalnızca def’i olarak ileri sürülebilen bir husus değildir; hâkim, dosyadaki verilerden ihbarın süresinde yapılmadığını tespit ederse bunu resen dikkate alabilir. İkincisi, zamanaşımının kesilmesi ve durmasına ilişkin hükümler (TBK m. 153 vd.) ihbar sürelerine uygulanmaz. Ancak sürenin işlemesi bakımından dürüstlük kuralına aykırı davranışlar, örneğin satıcının alıcıyı muayeneden alıkoyması veya ayıbı gizlemesi, TMK m. 2 ve TBK m. 225 çerçevesinde dikkate alınmalıdır.

C. TBK m. 225/2 ve Satıcılığı Meslek Edinmiş Tacir

İki rejim arasındaki en önemli gerilim, TBK m. 225/2’den kaynaklanır. Bu hükme göre ağır kusurlu satıcının ayıbın süresinde bildirilmediğini ileri süremeyeceğine ilişkin kural, satıcılığı meslek edinmiş kişilerin bilmesi gereken ayıplar bakımından da geçerlidir. Tacirler arası satışta satıcı, tanımı gereği çoğu zaman satıcılığı meslek edinmiş kişidir. Bu durumda hükmün lafzi uygulanması, satıcının bilmesi gereken her ayıp bakımından TTK m. 23/1-c’deki sürelerin satıcı lehine hiçbir koruma sağlamaması sonucunu doğurabilir (23).

Bu sonuç, kanun koyucunun TTK m. 23/1-c ile amaçladığı belirlilik ve hız ihtiyacıyla çelişir. Eğer satıcı tacirin bilmesi gereken bütün ayıplar bakımından ihbar süreleri işlemiyorsa, TTK’nın özel düzenlemesinin uygulama alanı neredeyse yalnızca satıcının bilmesinin beklenemeyeceği ayıplarla sınırlı kalır. Bu ise kısa sürelerin varlık sebebini büyük ölçüde zayıflatır.

Kanaatimizce bu gerilim, TBK m. 225/2’nin amacı dikkate alınarak çözülmelidir. Hüküm, ayıbı bilen veya bilmesi gereken satıcının, alıcının geç ihbarından yararlanarak sorumluluktan kurtulmasının hakkaniyete aykırı olacağı düşüncesine dayanır. Bu amaç, “bilmesi gereken” ifadesinin, satıcının mesleki uzmanlığı ve olağan kalite kontrol süreçleri sayesinde tespit etmesi beklenen, yani satıcının kendi üretim veya tedarik sürecinde görmezden geldiği ayıplarla sınırlı yorumlanmasını haklı kılar. Satıcının yalnızca soyut olarak bilebileceği her ayıp bu kapsamda değerlendirilmemelidir. Örneğin üreticiden kapalı ambalaj içinde alınıp aynen yeniden satılan bir malın gizli üretim hatası, aracı tacir satıcı bakımından genellikle “bilmesi gereken” ayıp sayılmamalıdır. Buna karşılık kendi ürettiği malda olağan üretim kontrolüyle tespit edilebilecek bir kusur bulunan üretici satıcı, alıcının geç ihbarına dayanamamalıdır (24).

Bu yorum, iki düzenlemenin amaçlarını birlikte gerçekleştirmeye imkân verir. Kısa ihbar süreleri, satıcının makul olarak bilemeyeceği ayıplar bakımından belirlilik sağlarken, TBK m. 225/2 satıcının kendi alanındaki özensizliğin sonuçlarını alıcıya yüklemesini engeller. Sözleşme tasarımı bakımından ise satıcının üretim kontrolleri, kalite belgeleri ve test raporlarıyla ilgili beyanlarının sözleşmeye açıkça yazılması, satıcının neyi “bilmesi gerektiği” sorusunu somutlaştırarak uyuşmazlık riskini azaltır.

D. İhbar Külfeti ile Zamanaşımı Arasındaki İlişki

TBK m. 231/1, ayıptan doğan her türlü davanın satılanın devrinden başlayarak iki yıl geçmekle zamanaşımına uğrayacağını düzenler. Bu süre, ihbar süresinden bağımsız olarak işler. Dolayısıyla süresinde ihbar yapan alıcı da haklarını iki yıllık zamanaşımı süresi içinde dava yoluyla ileri sürmelidir. İhbar, zamanaşımını kesmez; zamanaşımının kesilmesi için TBK m. 154’te sayılan sebeplerden birinin gerçekleşmesi gerekir (25).

TBK m. 231/1’in ikinci cümlesi, alıcının devirden başlayarak iki yıl içinde bildirdiği ayıptan doğan def’i hakkının sürenin geçmesiyle ortadan kalkmayacağını öngörür. Bu hüküm, satış bedelini henüz ödememiş alıcı bakımından önemli bir koruma sağlar. Ticari satışlarda bedelin vadeli ödendiği durumlarda, alıcı süresinde ihbar ettiği ayıba dayanarak bedel indirimi def’ini zamanaşımı geçmiş olsa bile ileri sürebilir.

Sözleşme tasarımı bakımından önemli bir nokta, TBK m. 148’in zamanaşımı sürelerinin sözleşmeyle değiştirilemeyeceğini öngörmesidir. Ancak bu hüküm, genel zamanaşımı ayırımında belirlenen süreler için geçerlidir. TBK m. 231/1 ise satıcının daha uzun bir süre için sorumluluk üstlenmesine açıkça izin verir. Bu nedenle tacirler arası satışta garanti süresinin iki yıldan uzun belirlenmesi mümkündür; buna karşılık iki yıllık sürenin kısaltılması, TBK m. 231’in lafzı ve alıcıyı koruma amacı karşısında tartışmalıdır (26).

E. İhbarın Şekli, İçeriği ve Hüküm Doğurma Anı

TTK m. 23/1-c, ihbar için belirli bir şekil öngörmez. TTK m. 18/3 ise tacirler arasında diğer tarafı temerrüde düşürmeye, sözleşmeyi feshe ve sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbar ve ihtarların noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imza kullanılarak kayıtlı elektronik posta sistemiyle yapılmasını öngörür. Ayıp ihbarı, bu hükümde sayılan ihbarlardan biri değildir. Bu nedenle ayıp ihbarının TTK m. 18/3’te sayılan şekillerde yapılması geçerlilik şartı olarak değil, ispat kolaylığı bakımından tavsiye edilen bir yöntem olarak değerlendirilmelidir (27). Bununla birlikte alıcı, ihbarla birlikte sözleşmeden döndüğünü de bildiriyorsa, dönme beyanı bakımından TTK m. 18/3’teki şekillere uyulmalıdır. Uygulamada en güvenli yol, ayıp ihbarının kayıtlı elektronik posta (KEP) veya noter aracılığıyla yapılmasıdır.

İhbarın içeriği bakımından kanun özel bir unsur aramaz. Ancak ihbarın amacı, satıcının ayıbın varlığı ve niteliğinden haberdar olarak gerekli önlemleri almasını sağlamaktır. Bu nedenle “malın sorunlu olduğu” yönündeki genel bir beyan yeterli sayılmamalı; ihbar, ayıbın türünü ve mümkün olduğu ölçüde kapsamını belirtmelidir. CISG m. 39/1’in sözleşmeye aykırılığın türünü belirten bir bildirim araması, Türk hukuku bakımından da yol gösterici niteliktedir (28). Alıcının seçimlik haklarından hangisini kullanacağını ihbarda belirtmesi zorunlu değildir; ancak sözleşmeden dönme veya bedel indirimi beyanının ihbarla birlikte yapılması, sonraki uyuşmazlıkta pozisyonun netleşmesini sağlar.

İhbarın hüküm doğurma anı bakımından Türk hukukunda varma ilkesi esas alınır. Varması gerekli irade beyanları, muhatabın hâkimiyet alanına ulaştığı anda hüküm doğurur. Bu nedenle sekiz günlük süre içinde gönderilen fakat süre geçtikten sonra satıcıya ulaşan bir ihbarın süresinde yapılmış sayılıp sayılmayacağı tartışmalıdır. Alman HGB § 377/4 ve CISG m. 27, ihbarın zamanında gönderilmesini yeterli görerek iletim riskini satıcıya yükler. Türk hukukunda böyle bir özel hüküm bulunmadığından, iletim riskinin alıcıda kalacağı görüşü ağır basmaktadır. Bu belirsizlik, sözleşmede “ihbarın süresi içinde gönderilmesi yeterlidir” şeklinde bir hükme yer verilmesini anlamlı kılar (29).

İspat yükü bakımından TMK m. 6 uyarınca, ayıptan doğan haklara dayanan alıcı, ayıbın varlığını ve ihbarın süresinde yapıldığını ispat etmelidir. Satıcı ise ihbarın süresinde yapılmadığı savunmasına karşı, ayıbın gizli nitelikte olduğu veya kendisinin ağır kusurlu olduğu yönündeki alıcı iddialarına karşı kendi savunmalarını ispatla yükümlüdür (30).

F. Dürüstlük Kuralı ve Sürelere Dayanmanın Sınırları

TMK m. 2 uyarınca herkes haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır; bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz. Bu ilke, ayıp ihbarı rejiminde de önemli bir düzeltici işlev görür (31).

Satıcının ihbar süresi geçtikten sonra ayıbı kabul ederek onarım veya değişim teklif etmesi, ayıp nedeniyle alıcıyla müzakereye girmesi veya alıcıyı muayene ve ihbardan alıkoyacak davranışlarda bulunması hâllerinde, satıcının daha sonra ihbarın süresinde yapılmadığını ileri sürmesi çelişkili davranış yasağı kapsamında değerlendirilebilir. Benzer şekilde satıcının, ayıbın kendi teknik ekibi tarafından inceleneceğini bildirerek alıcıyı beklemeye sevk ettiği durumlarda, inceleme süresinin ihbar süresi içinde sayılmaması gerekir.

Buna karşılık satıcının yalnızca ayıp iddiasını incelemeyi kabul etmesi, kendiliğinden süreye dayanma hakkından vazgeçme olarak yorumlanmamalıdır. Ticari ilişkinin devamı için gösterilen iyi niyetli bir inceleme jestinin, satıcı aleyhine sürelerin ortadan kalkması sonucunu doğurması, tacirler arasında işbirliğini caydırıcı bir etki yaratır. Bu nedenle satıcının, ayıp iddiasını inceleme sürecine aldığı yazışmalarda “her türlü hakkımız saklıdır” şeklinde bir kayıt kullanması önerilir.

G. Delil Tespiti ve İnceleme Külfetinin İfası

TTK m. 23/1-c’nin “incelemek veya incelettirmek” ifadesi, alıcının muayeneyi bizzat yapabileceği gibi bir uzmana da yaptırabileceğini gösterir. Ancak burada bir ayrım yapılmalıdır: Muayene külfeti, alıcının ayıbı öğrenmesine yöneliktir ve özel bir usule tabi değildir. Buna karşılık ayıbın varlığının sonradan ispat edilebilmesi için tarafsız bir tespitin yapılması, ayrı bir ihtiyaçtır (32).

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 400 vd., ileride açılacak bir davada ileri sürülecek bir vakıanın tespiti amacıyla keşif, bilirkişi incelemesi veya tanık dinlenmesi gibi işlemlerin yapılmasını düzenler. Delil tespiti için hukuki yarar aranır; delilin hemen tespit edilmemesi hâlinde kaybolacağı veya ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ihtimal dâhilinde bulunuyorsa hukuki yarar var sayılır (HMK m. 400/2). Bozulabilir mallar, işleme sürecine girecek hammaddeler ve iade edilmesi gereken ürünler bakımından bu şart çoğu zaman gerçekleşir. HMK m. 401/2 ayrıca noterlerin Noterlik Kanunu uyarınca yapacağı vakıa tespitine ilişkin hükümleri saklı tutar.

Delil tespiti başvurusu, TTK m. 23/1-c’deki ihbar külfetinin yerine geçmez. Delil tespiti dilekçesi ve kararı karşı tarafa tebliğ edildiğinde satıcı ayıp iddiasından haberdar olur; ancak tebliğin süre içinde gerçekleşmeyebileceği dikkate alındığında, delil tespiti başvurusuyla eş zamanlı olarak ayrı bir ihbar yapılması zorunludur. Başka yerden gönderilen mallarda TBK m. 226/2’deki tespit külfeti de bu çerçevede değerlendirilmelidir: Tespit yaptırmayan alıcı haklarını kaybetmez, ancak ayıbın teslim anında var olduğunu ispat yükü altına girer.

H. Fatura İtirazı ile Ayıp İhbarının Ayrımı

TTK m. 21/2 uyarınca fatura alan kişi, aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde faturanın içeriği hakkında itirazda bulunmamışsa bu içeriği kabul etmiş sayılır. Sürenin TTK m. 23/1-c’deki sekiz günlük süreyle aynı olması, uygulamada iki kurumun karıştırılmasına yol açabilir (33).

Faturaya itiraz edilmemesi, faturada gösterilen malın cinsi, miktarı ve bedeline ilişkin kayıtların kabul edildiği yönünde bir karine doğurur; ancak malın ayıpsız olduğunu kabul anlamına gelmez. Ayıp ihbarı ise malın sözleşmeye uygun olmadığının bildirilmesidir ve kendi rejimine tabidir. Bu nedenle ayıplı mal teslim alan tacirin hem faturaya itiraz etmesi hem de ayrıca ayıp ihbarında bulunması, en güvenli yoldur. Faturaya yapılan bir itirazın, ayıbın türünü ve kapsamını yeterli açıklıkta gösterdiği ölçüde ayıp ihbarı işlevi de görebileceği kabul edilebilir.

VII. Karşılaştırmalı Hukuk

A. İsviçre Hukuku: OR m. 201

İsviçre Borçlar Kanunu m. 201, Türk TBK m. 223’ün kaynağıdır. Hüküm, alıcıya satılanı işlerin olağan akışına göre mümkün olur olmaz muayene etme ve ayıp tespit ederse satıcıya derhal bildirme külfeti yükler; bildirim yapılmazsa satılan kabul edilmiş sayılır; olağan muayeneyle anlaşılamayan ayıplar sonradan ortaya çıkarsa derhal bildirilmelidir (34). İsviçre hukuku, ticari satışlar için ayrı bir sayısal süre öngörmez. Bunun yerine genel ölçüt, ticari satışlarda alıcının mesleki niteliği dikkate alınarak daha sıkı yorumlanır. Öğretide, İsviçre uygulamasının ihbar süresini çoğu zaman birkaç günle sınırlı tuttuğu ve bu katılığın eleştirildiği belirtilmektedir (35). İsviçre hukukunda zamanaşımı süresi de OR m. 210 uyarınca kural olarak iki yıldır.

B. Alman Hukuku: HGB § 377

Alman Ticaret Kanunu (HGB) § 377, iki taraf için de ticari iş niteliğinde olan satışlarda alıcıya malı teslimden sonra, işlerin olağan akışına göre mümkün olduğu ölçüde gecikmeksizin muayene etme ve bir ayıp ortaya çıkarsa bunu satıcıya gecikmeksizin bildirme külfeti yükler. Bildirim yapılmazsa mal kabul edilmiş sayılır; sonradan ortaya çıkan ayıplar da öğrenildikten sonra gecikmeksizin bildirilmelidir. § 377/4 uyarınca hakların korunması için bildirimin zamanında gönderilmesi yeterlidir; § 377/5 ise satıcının ayıbı hileyle gizlemesi durumunda satıcının bu hükme dayanamayacağını öngörür (36).

Alman hukukunda “gecikmeksizin” (unverzüglich) kavramı, BGB § 121’deki “kusurlu gecikme olmaksızın” tanımına bağlanır ve sabit bir süre ifade etmez. Ancak öğretide ve uygulamada muayene ve bildirim için kısa süreler beklendiği, ticari satışta alıcıya yüklenen bu külfetin alıcı aleyhine sert sonuçlar doğurduğu ve bu nedenle sözleşmesel düzenlemelerin yaygın olduğu belirtilmektedir (37). Alman hukuku, Türk hukukuna göre iki noktada alıcı lehinedir: Birincisi süre sabit değildir; ikincisi bildirimin gönderilmesi yeterlidir.

C. Uluslararası Satım Hukuku: CISG m. 38-40 ve 44

CISG m. 38/1, alıcının malları koşulların izin verdiği ölçüde kısa bir süre içinde muayene etmesini veya ettirmesini öngörür; sözleşme malların taşınmasını gerektiriyorsa muayene malların varma yerine ulaşmasından sonraya ertelenebilir (m. 38/2). CISG m. 39/1’e göre alıcı, sözleşmeye aykırılığı saptadığı veya saptaması gerektiği tarihten itibaren makul bir süre içinde satıcıya aykırılığın türünü belirterek bildirimde bulunmazsa, bu aykırılığa dayanma hakkını kaybeder. Her hâlde, mallar alıcıya fiilen verildikten sonra en geç iki yıl içinde bildirim yapılmalıdır; meğerki bu süre sözleşmesel bir garanti süresiyle bağdaşmıyor olsun (m. 39/2) (38).

CISG’nin muayene ve bildirim rejimi, Türk hukukuna göre belirgin biçimde alıcı lehinedir. “Makul süre” kavramı esnek bir ölçüttür; CISG Danışma Konseyi’nin 2 No’lu Görüşü, makul sürenin somut olayın koşullarına göre belirlenmesi gerektiğini, ulusal hukuklardaki kısa sürelerin bu kavramın yorumuna aktarılmaması gerektiğini vurgular (39). Öğretide, farklı hukuk geleneklerinden gelen yorumları uzlaştırmak amacıyla bir aylık bir yol gösterici sürenin önerildiği de bilinmektedir (40).

CISG ayrıca iki önemli düzeltici mekanizma içerir. CISG m. 40 uyarınca sözleşmeye aykırılık satıcının bildiği veya bilmemesinin mümkün olmadığı ve alıcıya açıklamadığı olgulara dayanıyorsa satıcı m. 38 ve 39’a dayanamaz. CISG m. 44 ise gerekli bildirimi yapmama konusunda makul bir özrü bulunan alıcının, m. 39/1’e rağmen bedel indirimi veya yoksun kalınan kâr dışındaki zararının tazminini isteyebileceğini öngörür. CISG m. 27 de bildirimlerin iletimindeki gecikme ve hata riskini gönderen tarafa yüklemez.

D. Avrupa Birliği Tüketici Satım Hukuku ile Karşılaştırma

Avrupa Birliği’nin 2019/771 sayılı Mal Satışı Direktifi, tüketici satışlarında üye devletlerin tüketiciye uygunsuzluğu öğrendiği tarihten itibaren en az iki aylık bir süre içinde bildirimde bulunma yükümlülüğü getirmesine izin verir (41). Bu düzenleme, tüketici satışlarında dahi ihbar süresinin iki aydan kısa tutulamayacağını göstermesi bakımından, tacirler arası satışlarda Türk hukukunun benimsediği iki ve sekiz günlük sürelerin ne kadar kısa olduğunu ortaya koyan bir karşılaştırma ölçütüdür. Kuşkusuz tacir ile tüketici arasındaki bilgi ve pazarlık gücü farkı, farklı sürelerin benimsenmesini haklı kılabilir; ancak aradaki fark, Türk tacir alıcının karşılaştığı riskin boyutunu açıkça göstermektedir.

E. Karşılaştırmalı Değerlendirme

Karşılaştırılan sistemler arasında Türk hukuku, ticari satışta muayene ve ihbar için sabit, sayısal ve en kısa süreleri öngören sistemdir. İsviçre ve Alman hukuku esnek ölçütlerle çalışırken, CISG hem esnek bir “makul süre” ölçütü hem de iki yıllık bir üst sınır öngörür ve alıcıyı özür ve satıcının bilgisi kurumlarıyla ayrıca korur (42). Türk hukukunda alıcının korunması ise ancak TBK m. 225 ve TMK m. 2 gibi genel hükümler aracılığıyla sağlanabilmektedir.

Bu farkın pratik sonucu açıktır: Türk tacir alıcı, hukuki konumunu ancak sözleşmesel düzenlemelerle güçlendirebilir. Buna karşılık Türk tacir satıcı, kanunun sağladığı kısa sürelerden yararlanmak istiyorsa, sözleşmesinin ayıp ihbarı rejimini TTK m. 23/1-c’den uzaklaştıracak hükümler içermemesine dikkat etmelidir. Bu tespit, rejim seçimi ve sözleşme tasarımı tartışmalarının temelini oluşturur.

VIII. Uluslararası Satımlarda Rejim Seçimi

CISG’nin uygulandığı bir satışta, muayene ve ihbar külfeti TTK m. 23/1-c’ye değil CISG m. 38 ve 39’a tabidir. Taraflar CISG m. 6 uyarınca Antlaşmanın uygulanmasını tamamen dışlayabilir veya belirli hükümlerinden ayrılabilirler. CISG’nin dışlanması için, sözleşmeye yalnızca “Türk hukuku uygulanır” kaydının konulması yeterli olmayabilir; çünkü Türk hukuku, Türkiye’nin taraf olduğu CISG’yi de içerir. Dışlama iradesinin açıkça ifade edilmesi gerekir (43).

Bu noktada stratejik bir değerlendirme yapılmalıdır. Türk ihracatçı satıcı bakımından CISG’nin dışlanarak Türk iç hukukunun uygulanmasının sağlanması, TTK m. 23/1-c’nin kısa ihbar sürelerinden yararlanma imkânı verebilir. Ancak yabancı alıcının bu sonucu kabul etmesi her zaman mümkün olmayabilir ve yabancı mahkemelerin veya hakem heyetlerinin Türk ticaret hukukundaki kısa süreleri nasıl yorumlayacağı belirsizdir. Türk ithalatçı alıcı bakımından ise CISG’nin uygulanması, makul süre ölçütü ve m. 44’teki özür imkânı nedeniyle genellikle daha lehe bir sonuç doğurur.

Uyuşmazlığın Türk mahkemelerinde görüleceği hâllerde, ticari davalarda arabuluculuğun dava şartı olarak öngörüldüğü TTK m. 5/A hükmü de dikkate alınmalıdır. Ayıp ihbarının zamanında yapılması, arabuluculuk sürecinde tarafların pazarlık konumunu belirleyen en önemli unsurlardan biridir.

IX. Sözleşmesel Düzenleme İmkânları

A. TTK m. 23/1-c’nin Emredici Olup Olmadığı

Sözleşmesel düzenleme imkânlarının sınırını belirleyen ilk soru, TTK m. 23/1-c’nin emredici bir hüküm olup olmadığıdır. TBK m. 26 uyarınca taraflar bir sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde özgürce belirleyebilirler; TBK m. 27/1 ise kanunun emredici hükümlerine aykırı sözleşmelerin kesin olarak hükümsüz olduğunu öngörür (44).

TTK m. 23/1-c’nin lafzında, aksinin kararlaştırılamayacağına ilişkin bir ifade yer almaz. Hükmün amacı, tacirler arasındaki ilişkilerde hız ve belirlilik sağlamaktır; bu amaç, kamu düzeni veya zayıf tarafın korunması gibi emrediciliği gerektiren bir menfaate dayanmaz. Ayrıca muayene ve ihbar külfeti, esasen satıcı lehine öngörülmüş bir kurumdur ve satıcının bu korumadan sözleşmeyle vazgeçmesine engel bir sebep bulunmaz. Bu nedenle hükmün tamamlayıcı (düzenleyici) nitelikte olduğu kabul edilmelidir (45). Aynı sonuç, İsviçre OR m. 201 ve Alman HGB § 377 bakımından da genel olarak kabul edilmekte; CISG ise m. 6 ile tarafların Antlaşma hükümlerinden ayrılabileceğini açıkça düzenlemektedir.

Hükmün tamamlayıcı nitelikte olması, tarafların süreleri ve usulü değiştirebileceği anlamına gelir. Ancak bu serbesti sınırsız değildir; aşağıda ele alınacak olan genel işlem koşullarına ilişkin hükümler, sorumsuzluk anlaşmalarının sınırları ve dürüstlük kuralı, sözleşmesel düzenlemenin çerçevesini belirler.

B. Sürelerin Uzatılması

Muayene ve ihbar sürelerinin alıcı lehine uzatılması, hükmün tamamlayıcı niteliği karşısında geçerlidir. Taraflar sekiz günlük süreyi, malın niteliğine göre on beş veya otuz gün olarak belirleyebilir, sürenin iş günü olarak hesaplanacağını kararlaştırabilir veya iki günlük açık ayıp süresini kaldırarak tek bir muayene süresi öngörebilirler.

Süre uzatımının en etkili biçimi, sürenin başlangıcını teslime değil belirli bir olaya bağlamaktır. Örneğin hammadde tedarik sözleşmelerinde sürenin malın üretim hattına alındığı veya laboratuvar test sonuçlarının alındığı tarihten itibaren işlemesi; makine satışlarında ise montaj ve devreye alma tamamlanıp kabul tutanağı imzalandığı tarihten itibaren başlaması kararlaştırılabilir. Bu tür düzenlemeler, TTK m. 23/1-c’nin teknik ürünlerde yarattığı fiilî imkânsızlık sorununu ortadan kaldırır (46).

Satıcı açısından ise sürenin uzatılması, ayıp iddialarına daha uzun süre muhatap kalması anlamına gelir. Bu risk, sürenin uzatılmasına karşılık ihbarın içeriği ve usulüne ilişkin daha sıkı şartlar öngörülerek dengelenebilir.

C. Sürelerin Kısaltılması ve Sınırları

Sürelerin alıcı aleyhine kısaltılması veya ihbarın geçerliliğinin ağır şekil şartlarına bağlanması, daha dikkatli bir değerlendirme gerektirir. Hükmün tamamlayıcı niteliği, prensip olarak kısaltmayı da mümkün kılar. Ancak bu tür düzenlemeler, fiilî olarak satıcının ayıptan sorumluluğunu sınırlayan veya kaldıran bir sonuç doğurabilir.

TBK m. 221 uyarınca satıcı satılanı ayıplı olarak devretmekte ağır kusurlu ise ayıptan sorumluluğunu kaldıran veya sınırlayan her anlaşma kesin olarak hükümsüzdür. TBK m. 115/1 de borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşmayı kesin olarak hükümsüz sayar. Bu hükümler, ihbar sürelerinin aşırı kısaltılması yoluyla dolaylı olarak elde edilen sorumsuzluk sonuçlarına da uygulanmalıdır. Örneğin alıcıya teslim anında muayene ve ihbar külfeti yükleyen ve sonradan hiçbir ihbarı kabul etmeyen bir hüküm, olağan muayeneyle ortaya çıkarılamayan gizli ayıplar bakımından fiilen bir sorumsuzluk anlaşmasıdır; satıcının ağır kusuru hâlinde bu hükme dayanılamaz (47).

D. Genel İşlem Koşulları Denetimi

Tacirler arası satışlarda ayıp ihbarına ilişkin hükümler çoğu zaman satıcının veya alıcının standart satış ya da satın alma koşullarında yer alır. TBK m. 20 vd. hükümleri, genel işlem koşullarına ilişkin denetimi tacirler arasındaki sözleşmelere de uygular; TBK bu konuda tüketici sözleşmeleri ile ticari sözleşmeler arasında bir ayrım yapmamıştır (48).

Bu denetimin üç katmanı vardır. Birincisi yürürlük denetimidir (TBK m. 21): Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşmeye dâhil olması, düzenleyenin bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi vermesine, içeriğini öğrenme imkânı sağlamasına ve karşı tarafın bunları kabul etmesine bağlıdır. Sipariş onayının arka yüzüne küçük puntoyla yazılmış ve alıcıya ayrıca bildirilmemiş “ayıp ihbarı teslimden itibaren 24 saat içinde yapılmalıdır” kaydı, bu denetime takılabilir. İkincisi yorum denetimidir (TBK m. 23): Açık ve anlaşılır olmayan hükümler düzenleyenin aleyhine yorumlanır. Örneğin “muayene süresi teslimden itibaren başlar” kaydında teslim kavramının belirsiz kalması, düzenleyenin aleyhine sonuç doğurur. Üçüncüsü içerik denetimidir (TBK m. 25): Genel işlem koşullarına dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştırıcı nitelikte hükümler konulamaz.

İçerik denetiminde ölçüt, kanunun tamamlayıcı düzenlemesi olan TTK m. 23/1-c’dir. Kanunun zaten kısa olan sürelerinin genel işlem koşullarıyla daha da kısaltılması, alıcının durumunu ağırlaştırıcı nitelikte sayılabilir (49). Buna karşılık genel işlem koşullarında kanuni sürelerin yeniden ifade edilmesi veya sürelerin alıcı lehine uzatılması bu denetime takılmaz. Satıcı lehine bir düzenleme isteyen tarafın, ilgili hükmü bireysel olarak müzakere etmesi ve müzakerenin izlerini (yazışmalar, karşılıklı revizyonlar) koruması önerilir. Ancak TBK m. 20/3’ün, koşulların tartışılarak kabul edildiğine ilişkin kayıtların tek başına onları genel işlem koşulu olmaktan çıkarmayacağını öngördüğü unutulmamalıdır.

E. Kabul Protokolü ve Muayene Prosedürü

Ayıp ihbarı rejimine ilişkin belirsizliklerin önemli bir kısmı, sözleşmede ayrıntılı bir kabul protokolü ve muayene prosedürü öngörülerek giderilebilir (50). Böyle bir prosedürde şu unsurlar düzenlenmelidir:

Muayenenin yeri ve zamanı: Muayenenin satıcının tesisinde mi, alıcının deposunda mı, yoksa varma limanında mı yapılacağı ve hangi süre içinde tamamlanacağı belirlenmelidir. Muayenenin yöntemi: Kontrol edilecek parametreler, numune alma oranları, test standartları ve kabul kriterleri sözleşmeye veya ekine yazılmalıdır. Bağımsız gözetim: Taraflar, muayenenin bağımsız bir gözetim kuruluşu tarafından yapılmasını ve bu kuruluşun raporunun her iki taraf için de bağlayıcı olmasını kararlaştırabilirler. Kabul tutanağı: Muayene sonunda düzenlenecek tutanağın içeriği ve imzalanmasının hukuki sonuçları belirlenmelidir; tutanağın hangi ayıplar bakımından kabul sonucu doğuracağı ve gizli ayıpların saklı tutulup tutulmadığı açıkça yazılmalıdır.

Kabul protokolünün imzalanması, olağan muayeneyle ortaya çıkarılabilecek ayıplar bakımından satılanın kabul edildiği sonucunu doğurur. Bu nedenle alıcı bakımından tutanakta gizli ayıplara ilişkin hakların saklı tutulduğuna dair açık bir kayıt bulunması, satıcı bakımından ise tutanağın olağan muayeneyle anlaşılabilecek bütün ayıplar bakımından kesin kabul niteliğinde olduğunun belirtilmesi önemlidir.

F. İhbar Usulüne İlişkin Hükümler

Sözleşmede ihbarın şekli, muhatabı ve içeriği ayrıntılı biçimde düzenlenmelidir. İhbarın hangi adrese, hangi kanaldan (KEP, noter, e-posta) ve hangi kişiye yapılacağı belirlenmeli; birden fazla kanal öngörülüyorsa her birinin yeterli olup olmadığı açıkça yazılmalıdır. TTK m. 18/3’teki şekillerin ayıp ihbarı bakımından da uygulanacağının kararlaştırılması, ispat belirliliği sağlar; buna karşılık e-posta gibi hızlı ancak ispatı tartışmalı kanalların yeterli olduğunun kararlaştırılması, alıcı lehine bir esneklik yaratır (51).

İhbarın içeriği bakımından, ayıbın türü, etkilenen teslim partisi veya seri numaraları, tespit yöntemi ve mümkünse fotoğraf veya test raporu gibi belgelerin ihbara eklenmesi öngörülebilir. Ancak bu şartların aşırı ağırlaştırılması, ihbarı fiilen imkânsız hâle getirebileceğinden TBK m. 25 kapsamında içerik denetimine takılabilir. Ayrıca iletim riskine ilişkin olarak, ihbarın süre içinde gönderilmesinin yeterli olduğunun kararlaştırılması, Alman hukuku ve CISG ile uyumlu bir çözüm olarak alıcı lehine önerilebilir.

G. Garanti Süreleri ve Performans Taahhütleri

TBK m. 231/1, satıcının daha uzun bir süre için sorumluluk üstlenebileceğini öngörür. Tacirler arası satışlarda sıkça görülen “garanti süresi” kayıtları, bu imkânın kullanımıdır. Ancak garanti süresinin varlığı, ihbar külfetini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Garanti süresi içinde ortaya çıkan ayıpların da makul bir süre içinde ihbar edilmesi gerekir (52).

Bu noktada sözleşme tasarımı bakımından iki ayrı süre açıkça birbirinden ayrılmalıdır: Birincisi, ayıbın ortaya çıkabileceği ve satıcının sorumluluğunun devam edeceği garanti süresi; ikincisi, ayıbın öğrenilmesinden itibaren işleyecek ihbar süresi. Örneğin “Satıcı, malların teslimden itibaren yirmi dört ay süreyle ayıpsız kalacağını taahhüt eder; alıcı, bu süre içinde ortaya çıkan ayıpları öğrenmesinden itibaren on iş günü içinde yazılı olarak bildirir” şeklindeki bir düzenleme, her iki süreyi de netleştirir. CISG m. 39/2’nin, iki yıllık bildirim üst sınırının sözleşmesel bir garanti süresiyle bağdaşmıyor olması hâlinde uygulanmayacağını öngörmesi, bu ayrımın uluslararası satım hukukunda da benimsendiğini gösterir.

Performans taahhütlerinde, yani malın belirli bir süre boyunca belirli bir verimle çalışacağının veya belirli nitelikleri koruyacağının üstlenildiği hâllerde, ayıp kavramı teslim anındaki durumdan bağımsız hâle gelir. Bu tür taahhütlerde ihbar süresinin performans eksikliğinin tespit edildiği andan itibaren işleyeceğinin açıkça kararlaştırılması önerilir.

H. Örnek Düzenleme Teknikleri

Yukarıdaki tespitler ışığında, tacirler arası satış ve tedarik sözleşmelerinde ayıp ihbarı rejimini düzenleyen hükümlerin şu sorulara açık cevap vermesi gerekir: Muayene nerede, ne zaman, kim tarafından ve hangi yöntemle yapılacaktır? Muayene süresi hangi olayla başlayacak ve gün mü iş günü mü olarak hesaplanacaktır? Açık ayıp, muayene ile anlaşılabilecek ayıp ve gizli ayıp ayrımı korunacak mıdır? İhbar hangi şekilde, hangi adrese ve hangi içerikle yapılacaktır? İhbarın gönderilmesi mi yoksa ulaşması mı esas alınacaktır? Kabul tutanağının hukuki etkisi nedir? Garanti süresi ile ihbar süresi nasıl ilişkilendirilmiştir? Satıcının ayıbı inceleme sürecine alması sürelerin işlemesini etkileyecek midir? (53)

Satıcı lehine bir düzenleme, örneğin şu ifadeyi içerebilir: “Alıcı, malları teslim aldığı tarihten itibaren beş iş günü içinde Ek-1’deki muayene prosedürüne göre incelemek ve tespit ettiği ayıpları aynı süre içinde kayıtlı elektronik posta yoluyla, ayıbın türünü ve etkilenen teslim partisini belirterek Satıcıya bildirmekle yükümlüdür. Olağan muayeneyle ortaya çıkarılamayan ayıplar, öğrenildikleri tarihten itibaren iki iş günü içinde aynı usulle bildirilir.” Alıcı lehine bir düzenleme ise şöyle kurgulanabilir: “Muayene süresi, malların Alıcının üretim tesisinde kullanılmaya başlandığı veya ilgili laboratuvar test sonuçlarının alındığı tarihten itibaren otuz gündür. İhbarın bu süre içinde gönderilmesi yeterlidir. TTK m. 23/1-c’de öngörülen süreler bu sözleşme bakımından uygulanmaz.”

Her iki örnek, tarafların ayıp ihbarı riskini bilinçli olarak dağıtmasının ve kanunun tamamlayıcı düzenlemesinden sözleşmeyle ayrılmasının mümkün olduğunu göstermektedir. Hangi düzenlemenin tercih edileceği, tarafların pazarlık gücüne, malın niteliğine ve ticari ilişkinin süresine bağlıdır.

X. Uygulamaya Yönelik Risk Değerlendirmesi

A. Alıcı Tacir Bakımından

Tacir alıcı bakımından en büyük risk, ayıbın varlığına rağmen ihbarın süresinde yapılmaması nedeniyle bütün seçimlik hakların kaybedilmesidir. Bu risk, özellikle şu durumlarda yoğunlaşır: Malın depoya alınıp uzun süre kullanılmadığı tedarik zincirleri; malın doğrudan müşteriye sevk edildiği aracılık ilişkileri; teknik testi zaman alan ürünler ve muayene sorumluluğunun şirket içinde net biçimde belirlenmediği organizasyonlar (54).

Bu risklere karşı alıcı tacirin alabileceği önlemler, hem hukuki hem de organizasyonel niteliktedir. Hukuki önlemler arasında sözleşmede muayene sürelerinin uzatılması, sürenin başlangıcının teknik test sonuçlarına bağlanması ve ihbarın gönderilmesinin yeterli sayılması yer alır. Organizasyonel önlemler arasında ise mal kabul biriminin muayene prosedürlerini yazılı olarak belirlemesi, her teslimde muayene tutanağı düzenlenmesi, ayıp tespitinde hukuk birimine anında bilgi verilmesi ve ihbar şablonlarının önceden hazırlanması sayılabilir. TTK m. 18/2’deki basiretli iş insanı ölçütü, bu organizasyonel önlemlerin alınmamasını alıcı aleyhine değerlendirmeye imkân verir.

B. Satıcı Tacir Bakımından

Satıcı tacir bakımından TTK m. 23/1-c, ayıp iddialarına karşı önemli bir savunma aracıdır. Ancak bu savunmanın etkinliği, satıcının kendi sözleşme belgelerinde kanuni rejimi zayıflatacak hükümlere yer vermemesine ve TBK m. 225/2 kapsamında “bilmesi gereken” ayıplar yönünden özenli bir kalite kontrol sistemi kurmasına bağlıdır (55).

Satıcının ayrıca, ayıp iddiası aldığında vereceği cevapta dikkatli olması gerekir. Süresi geçmiş bir ihbara verilen cevapta ayıbın kabul edilmesi veya onarım teklif edilmesi, dürüstlük kuralı çerçevesinde süreye dayanma imkânını zayıflatabilir. Bu nedenle satıcının cevabında, öncelikle ihbarın süresinde yapılmadığını belirtmesi ve ticari ilişki gereği yapılan incelemenin hak kaybına yol açmayacağını açıkça kayıt altına alması önerilir.

XI. Sonuç

Tacirler arası satışta ayıp ihbarı rejimi, Türk hukukunda TBK’nın genel ve esnek düzeni ile TTK m. 23/1-c’nin özel ve katı süreleri arasındaki etkileşimden oluşur. TTK m. 23/1-c, açık ayıplar için iki günlük, açıkça belli olmayan ayıplar için ise inceleme ve ihbarı birlikte kapsayan sekiz günlük bir süre öngörmekte; gizli ayıplar bakımından ise TBK m. 223/2’ye atıf yaparak ayıbın öğrenilmesinden itibaren hemen bildirimi aramaktadır.

Çalışmada ulaşılan başlıca sonuçlar şöyle özetlenebilir: Birincisi, hüküm yalnızca her iki tarafın da tacir olduğu ve satışın her iki taraf bakımından ticari işletmeyle ilgili olduğu satış ve mal değişimlerine uygulanır. İkincisi, sekiz günlük süre, ancak bu süre içinde olağan bir incelemeyle tespit edilebilecek ayıplar bakımından uygulanmalı; daha derin bir teknik analizle anlaşılabilecek ayıplar gizli ayıp olarak TBK m. 223/2’ye tabi tutulmalıdır. Üçüncüsü, muayene süresi taşıma gerektiren satışlarda malın varma yerinde alıcıya ulaştığı andan itibaren işlemelidir. Dördüncüsü, TBK m. 225/2’deki satıcılığı meslek edinmiş kişilere ilişkin kural, TTK m. 23/1-c’yi işlevsiz kılmayacak biçimde, satıcının mesleki uzmanlığı ve olağan kalite kontrolüyle tespit etmesi beklenen ayıplarla sınırlı yorumlanmalıdır. Beşincisi, ayıp ihbarı TTK m. 18/3’te sayılan şekillere tabi değildir; ancak ispat bakımından bu şekillerin kullanılması tavsiye edilir. Altıncısı, Türk hukukunda iletim riski kural olarak alıcıda kaldığından, ihbarın gönderilmesinin yeterli olacağının sözleşmede kararlaştırılması alıcı lehine önemli bir güvencedir.

Karşılaştırmalı hukuk incelemesi, Türk hukukunun bu alanda incelenen sistemler arasında en katı rejimi benimsediğini göstermektedir. İsviçre ve Alman hukuku esnek ölçütlerle çalışırken, CISG makul süre ölçütü, iki yıllık üst sınır, satıcının bilgisi ve alıcının makul özrü kurumlarıyla alıcıya daha dengeli bir koruma sağlar.

Çalışmanın temel iddiası, TTK m. 23/1-c’nin emredici değil tamamlayıcı nitelikte olduğu ve bu nedenle tarafların muayene ve ihbar rejimini sözleşmeyle yeniden kurgulayabileceğidir. Bu serbesti, TBK m. 20 vd. hükümlerindeki genel işlem koşulları denetimi, TBK m. 115 ve 221’deki sorumsuzluk anlaşmalarının sınırları ve TMK m. 2’deki dürüstlük kuralı ile çevrelenmiştir. Bu çerçevede tacirlerin, satış ve tedarik sözleşmelerinde kabul protokolü, muayene prosedürü, ihbar usulü, garanti süresi ve iletim riskine ilişkin açık hükümlere yer vermesi; ayıp ihbarını dava aşamasında karşılaşılan bir usul meselesi olarak değil, sözleşmenin kurulması aşamasında yönetilmesi gereken bir risk dağıtım aracı olarak görmesi gerekir. Önleyici hukuk anlayışı bakımından ayıp ihbarı rejimi, iyi kurgulanmış bir sözleşme hükmünün yıllar sürebilecek bir uyuşmazlığın sonucunu baştan belirleyebileceğinin en açık örneklerinden biridir.

English Version

The Notice of Defects Regime in Sales between Merchants: The Conflict between the Eight-Day Period of Article 23(1)(c) of the Turkish Commercial Code and the General Defect Rules of the Turkish Code of Obligations, and the Scope for Contractual Regulation

I. Introduction

The contract of sale is not only the oldest and most frequently concluded contract type in the law of obligations; it is also the backbone of commercial life. Raw material supply, the purchase of intermediate goods, the sale of machinery and equipment, wholesale trade and distribution relationships are essentially built on sales contracts concluded between merchants. A significant share of disputes arising from these contracts stems from the delivered goods lacking the qualities agreed in the contract or legitimately expected, that is, from defects. In such disputes the decisive question is often not whether the goods are actually defective, but whether the buyer notified the seller of the defect in time and in the proper manner (1).

In Turkish law this question is answered on two normative levels. Article 223 of the Turkish Code of Obligations No. 6098 (TCO) requires the buyer to examine the goods received as soon as practicable in the ordinary course of business and, if a defect for which the seller is liable is discovered, to notify the seller within a reasonable time. The provision uses flexible standards to be filled according to the circumstances of each case. Article 23(1)(c) of the Turkish Commercial Code No. 6102 (TCC), by contrast, provides a much sharper regime for sales between merchants: if the defect is apparent at the time of delivery, the buyer must notify the seller within two days; if it is not apparent, the buyer must examine or have the goods examined within eight days after taking delivery and, if the examination reveals a defect, notify the seller within the same period; in other cases Article 223(2) TCO applies (2).

At first sight the relationship between these two provisions appears to be a simple relationship between a special rule and a general rule. Article 23(1) TCC expressly states that, subject to the special rules in that article, the provisions of the TCO on sale and exchange apply to sales and exchanges between merchants. In practice, however, the relationship raises numerous problems of interpretation: when the eight-day period begins; whether it is a period for examination or for notice; how it operates in instalment deliveries; which defects fall within “other cases”; whether Article 225(2) TCO on professional sellers largely deprives the merchant seller of the protection afforded by Article 23(1)(c); and finally whether the parties may modify these periods by contract.

The purpose of this article is to examine these problems systematically in light of the statutory texts, legislative reasoning, legal scholarship and comparative law, and to translate the results into contract design. The notice of defects regime should not be regarded as a technical procedural issue arising only at the litigation stage. The provisions on notice of defects in a sales or supply contract between merchants are among the most important risk allocation tools determining whether the buyer will retain all of its remedies once a dispute arises. The subject is therefore particularly suited to analysis from the perspective of preventive law.

The article first examines the historical background and scope of the rule, then sets out the general defect regime of the TCO and the structure of Article 23(1)(c) TCC. The areas of conflict between the two regimes are then discussed under separate headings, followed by a comparison with Swiss, German and international sales law, and finally an assessment of the scope and limits of contractual regulation.

II. Historical and Conceptual Background

A. The Former Code of Obligations No. 818 and the Swiss Model

The provisions of Turkish law on the contract of sale were received from the sales provisions of the Swiss Code of Obligations (Obligationenrecht, OR). The warranty provisions of the former Code of Obligations No. 818 largely followed Article 197 et seq. OR, and the buyer’s duty to examine and notify was, in line with the model of Article 201 OR, linked not to a numerical period but to the ordinary course of business and the circumstances of the case (3). This model allows the length of the period to be determined according to the nature of the goods, the buyer’s expertise, the technical difficulty of the examination and the characteristics of the commercial relationship.

The TCO No. 6098 preserved this approach. The expressions “as soon as practicable in the ordinary course of business” and “within a reasonable time” in Article 223(1) TCO are the continuation of the Swiss model in Turkish law. The innovations of the TCO lie rather in the broadening of the concept of defect (the distinction between material, legal and economic defects), the addition of the rights to replacement and free repair to the buyer’s remedies, and the denial of protection to a grossly negligent seller (4).

B. From the Former Commercial Code No. 6762 to the Commercial Code No. 6102

A special examination and notice regime based on numerical periods in commercial sales is not new to Turkish law. Among its special provisions on commercial sales, the former Turkish Commercial Code No. 6762 likewise provided notice periods of two days for apparent defects and eight days for defects that were not apparent. The TCC No. 6102 essentially preserved this structure, while harmonising it with the new sales provisions of the TCO and expressly referring to Article 223(2) TCO with respect to latent defects (5).

The legislature’s preference for fixed periods in commercial sales reflects commercial life’s need for speed, confidence and certainty. Under Article 18(2) TCC, a merchant must act as a prudent businessperson in all activities relating to its trade. A prudent merchant is expected to examine goods received without delay and to report any irregularity immediately. Fixed periods also allow the seller to know in advance how long it may face defect claims, to resell the goods, to seek recourse against the manufacturer, to preserve evidence and, where necessary, to remedy the defect (6). The same periods, however, may produce harsh consequences for the buyer, particularly in complex technical products, in raw materials delivered in series, or in defects that emerge only during processing.

C. The Concepts of Defect, Examination and Notice

In sales law, a defect is the absence in the goods of the qualities agreed in the contract or legitimately expected by the buyer. Under Article 219(1) TCO, the seller is liable both for the absence of qualities represented to the buyer in any manner and for material, legal or economic defects that are contrary to the quality, or to the quantity affecting quality, and that eliminate or substantially reduce the value of the goods for their intended use or the benefits the buyer expects from them. The seller is liable even if unaware of such defects (Article 219(2) TCO) (7).

Examination is the actual inspection carried out by the buyer to determine whether the goods conform to the contract. Notice is a communication, similar to a declaration of intent and requiring receipt, informing the seller of the defect identified. It is generally accepted in scholarship that examination and notice are not legal duties in the strict sense but burdens (Obliegenheiten): if the buyer fails to perform them, the seller cannot demand performance or damages, but the buyer loses its rights arising from the defect (8). The phrase “is deemed to have accepted the goods” in Article 223(2) TCO expresses the sanction for breach of this burden.

III. Scope of Application

A. The Concept of “Sales between Merchants”

Article 23(1) TCC defines its scope as “sales and exchanges between merchants”. This expression indicates a narrower scope than the concept of a commercial transaction. Under Article 19(2) TCC, contracts that constitute a commercial transaction for only one party are deemed commercial for the other party as well, unless the law provides otherwise. Since Article 23, departing from this general presumption, expressly refers to sales “between merchants”, its application should require both parties to be merchants and the sale to relate to the commercial enterprise of each (9).

The concept of merchant is defined in Articles 12 and 16 TCC. Natural persons operating a commercial enterprise in their own name, even partly, as well as commercial companies and other legal persons listed in the Code are merchants. Under Article 15 TCC, a tradesperson (esnaf) is not a merchant; therefore Article 223 TCO, not Article 23(1)(c) TCC, applies to sales between a tradesperson and a merchant or between two tradespersons. Likewise, in sales to a non-merchant buyer, particularly consumer transactions, the special regime of the Consumer Protection Law No. 6502 on defective goods applies, which does not impose a short examination and notice burden on the consumer buyer (10).

For natural-person merchants, the exception in Article 19(1) TCC must also be considered. If such a merchant expressly informs the other party at the time of the transaction that it is not related to its commercial enterprise, or if the circumstances do not permit the transaction to be regarded as commercial, the debt is deemed non-commercial. Article 23(1)(c) TCC will not apply to such a sale.

B. Contracts Other than Sale and Exchange

The provision covers only contracts of sale and exchange. In a contract for work, the employer’s duty to examine and notify is separately regulated by Article 474 et seq. TCO. Therefore, where goods are manufactured to order and delivered, whether the contract is a sale or a contract for work directly determines the applicable examination and notice regime (11). In mixed contracts frequently encountered in practice, such as “manufacture and delivery”, “sale including installation” or “machinery supply including commissioning”, the source of the defect should be identified; it can be argued that Article 23(1)(c) TCC applies to defects relating to the sales obligation, while the provisions on contracts for work should be considered for defects relating to service obligations such as installation and commissioning.

Article 23(1)(c) TCC does not apply directly to lease, financial lease and similar contracts. However, in a financial lease relationship, the sales contract between the lessor and the supplier is subject to this provision if both parties are merchants; where the lessee takes delivery directly from the supplier, the contract should specify who will bear the burden of examination and notice and within what period.

C. International Sales

In sales of goods between parties whose places of business are in different Contracting States, the United Nations Convention on Contracts for the International Sale of Goods (CISG), in force for Turkey since 1 August 2011, applies (Article 1(1)(a) CISG). Where the CISG applies, the burden of examination and notice is governed by Articles 38 and 39 CISG, not by Article 23(1)(c) TCC. Under Article 6 CISG, the parties may exclude the application of the Convention or derogate from its provisions (12). The choice of regime in export and import contracts therefore has very significant consequences for notice of defects; this issue is addressed separately below.

IV. The General Defect Regime of the TCO

A. The Burden of Examination and Notice (Article 223 TCO)

Article 223(1) TCO requires the buyer to examine the condition of the goods received as soon as practicable in the ordinary course of business and, if it discovers a defect for which the seller is liable, to notify the seller within a reasonable time. The paragraph contains two separate burdens: examination and notification. Both are linked not to a numerical period but to standards determined by the circumstances of the case (13).

The first sentence of Article 223(2) TCO provides that if the buyer neglects examination and notice, it is deemed to have accepted the goods. The second and third sentences establish a special regime for latent defects: the first sentence does not apply where the goods contain a defect that cannot be detected by ordinary examination; if such a defect is later discovered, it must be notified to the seller immediately, failing which the goods are deemed accepted with that defect. The TCO thus links the distinction between apparent and latent defects to the scope of the examination burden. For defects detectable through ordinary examination, the notice period is tied to the moment of examination; for latent defects, the period begins when the defect is discovered and “immediate” notice is required.

B. Other Provisions Affecting Liability for Defects

Under Article 222(1) TCO, the seller is not liable for defects known to the buyer at the time the contract was concluded. Paragraph 2 provides that the seller is liable for defects the buyer could have seen by sufficiently examining the goods only if it has specifically warranted the absence of such a defect. This provision concerns the opportunity to examine prior to conclusion of the contract and must be distinguished from the burden of examination after delivery.

Article 225 TCO contains the most important limitation on the notice burden. A grossly negligent seller cannot escape liability, even partially, by asserting that the defect was not notified in time. Paragraph 2 provides that the same rule applies to defects that persons who have made selling their profession ought to know (14). As discussed in detail below, this provision may significantly limit the practical effect of Article 23(1)(c) TCC in sales between merchants.

Article 226 TCO requires a buyer receiving goods dispatched from another place to take temporary protective measures and to have the condition of the goods duly established without delay. If the buyer fails to do so, it bears the burden of proving that the alleged defect existed when the goods reached it. This provision forms the basis of the examination and evidence strategy in distance deliveries, which are very common in commercial sales.

Article 227 TCO grants the buyer the remedies of termination, price reduction, free repair and replacement, and preserves the right to claim damages under general provisions. Article 231 TCO provides that all actions arising from defects become time-barred two years after delivery unless the seller has undertaken liability for a longer period, and that a grossly negligent seller cannot rely on this short limitation period.

V. The Structure of Article 23(1)(c) TCC

A. The Tripartite Distinction

Article 23(1)(c) TCC divides defects into three groups according to how they emerge. The first group comprises defects apparent at the time of delivery, for which the buyer has a two-day notice period. The second group comprises defects not apparent at delivery but discoverable through examination; for these, the buyer must examine or have the goods examined within eight days after taking delivery and, if a defect is revealed, notify the seller within the same period. The third group comprises defects described as “other cases”, which are referred to Article 223(2) TCO (15).

This tripartite distinction is more detailed than the dual structure of Article 223 TCO. While the TCO is based on the distinction between defects detectable and undetectable by ordinary examination, the TCC subdivides the first group and provides an even shorter period for defects visible at delivery without any examination.

B. Apparent Defects and the Two-Day Period

A defect “apparent at the time of delivery” is one that would attract the attention of a reasonable merchant at the time of taking delivery, without any special examination. Torn packaging, goods that appear crushed, broken or wet, a quantity clearly different from that stated in the delivery note, or a difference in colour or size evident at first sight fall into this category (16). For such defects, the legislature granted a two-day period linked to the moment of delivery.

In practice, the safest course for apparent defects is to record the defect on the delivery note, delivery report or transport document at the time of delivery and to confirm this record by a separate written notice within the two-day period. A record on the delivery document may serve as notice to the extent that it informs the seller or its auxiliary at the time of delivery; however, since it may become disputed whether the record reached the seller and whether its content was sufficiently specific, a separate notice is recommended.

C. Non-Apparent Defects and the Eight-Day Period

The second sentence of the provision is the most debated in practice. For defects that are not apparent, the Code requires the buyer to examine or have the goods examined within eight days and, if the examination reveals a defect, to give notice “within this period”. On a literal reading, the eight-day period is common to both examination and notice; even if the examination is carried out on the eighth day, notice must also be given within the same period (17).

This structure departs from the two-stage model of German and Swiss law. Under § 377 of the German Commercial Code (HGB), examination and notice are separate acts, each to be carried out “without undue delay” (unverzüglich), and timely dispatch of the notice suffices. The TCC, by contrast, compresses examination and notice into a single eight-day window. As a result, in products whose examination is technically time-consuming (chemicals requiring laboratory analysis, food products subject to sample testing, electronic components requiring testing, machines that can only be checked by operating them after assembly), the eight-day period may be insufficient in practice.

Two interpretations may be considered here. Under the first, the eight-day period is rigid, and if examination cannot be completed within it, the buyer must at least notify the seller within the period that the examination is ongoing and that a defect is suspected. Under the second, defects that cannot be detected through the ordinary examination a reasonable merchant can conduct within eight days do not belong to the second group at all, but to the third group of “other cases”, and are subject to Article 223(2) TCO. In our view, the second approach is more consistent with the structure of the provision. Article 23(1)(c) TCC does not demand the impossible from the buyer; the eight-day period should apply only to defects detectable by an ordinary examination within that period. Defects that can only be revealed through deeper and longer technical analysis are latent defects and must be notified “immediately” upon discovery (18). It should be borne in mind, however, that this interpretation leaves the burden of proof on the buyer, who must prove that the defect could not have been detected by an ordinary eight-day examination. This uncertainty increases the importance of expressly agreeing the inspection procedure and period in the contract.

D. “Other Cases” and the Reference to Article 223(2) TCO

The final sentence of Article 23(1)(c) TCC provides that Article 223(2) TCO applies “in other cases”. This may raise doubt as to whether the reference is to the whole of Article 223(2) or only to its second and third sentences concerning latent defects. A systematic interpretation shows that the reference is essentially directed at latent defects not detectable by ordinary examination, since apparent defects and defects detectable by examination are already governed by the first two sentences of Article 23(1)(c). On this interpretation, there is no numerical period for latent defects in sales between merchants; the defect must be notified “immediately” upon discovery (19).

The concept of “immediately” is a standard independent of the eight-day period of Article 23(1)(c) TCC and is determined by the circumstances of the case. In a relationship between merchants, however, the prudent businessperson standard in Article 18(2) TCC calls for a narrow interpretation. A merchant discovering a latent defect is expected to give notice within a few days unless it has a justified reason for delay. Where expert opinion is needed to determine the extent of the defect, at least a preliminary notice to the seller is advisable during that process.

E. Commencement and Calculation of the Periods

The Code links the two-day period to the situation at delivery and the eight-day period to taking delivery of the goods. Delivery is the moment the seller transfers possession to the buyer (Article 210 TCO). Where the buyer takes delivery personally or through a representative, the starting point is easily determined. Where the goods are dispatched by a carrier, however, the passing of benefit and risk to the buyer upon delivery to the carrier (Article 208(3) TCO) must not be confused with the commencement of the examination period. Examination becomes possible only when the goods come under the actual control of the buyer; therefore the period should be regarded as running from the moment the goods reach the buyer at the place of destination. This conclusion is also consistent with the solution expressly adopted in Article 38(2) CISG (20).

In instalment deliveries, the assessment must be made together with Article 23(1)(a) TCC on performance in parts. A separate examination and notice period runs for each delivery. Failure to notify a defect in one lot in time does not affect rights relating to defects in subsequent lots; however, where the same defect stems from a recurring manufacturing error, failure to notify the defect in the first lot may give rise to the seller’s argument that the defect was known and accepted in later lots.

General rules apply to the calculation of periods. In periods expressed in days, the day of delivery is not counted; if the last day of the period falls on an official holiday, the period is extended to the next working day (Articles 92–93 TCO). Agreeing in the contract that periods are calculated in working days provides an important safeguard for the buyer, particularly for deliveries made before holidays and weekends.

VI. Areas of Conflict between the TCO and the TCC

A. The Relationship between Special and General Rules

Since Article 23(1) TCC provides that the sales provisions of the TCO apply to sales between merchants subject to its own special rules, the basic rule governing the relationship between the two provisions is clear: as regards the time for examination and notice, Article 23(1)(c) TCC replaces Article 223(1) TCO; on all other matters the TCO continues to apply (21). Accordingly, the concept of defect (Article 219 TCO), defects known to the buyer (Article 222 TCO), the grossly negligent seller (Article 225 TCO), goods dispatched from another place (Article 226 TCO), remedies (Article 227 et seq. TCO) and limitation (Article 231 TCO) also apply in sales between merchants.

This relationship does not mean that the difference between the two regimes is limited to the periods. The “reasonable time” standard of Article 223(1) TCO is open to an assessment of all the circumstances, whereas the fixed periods of Article 23(1)(c) TCC largely eliminate that possibility. The same defect may thus lead to entirely different results depending on whether the buyer is a merchant: a non-merchant buyer giving notice within two or three weeks, considered reasonable for ordinary examination, preserves its rights, while a merchant buyer giving notice within the same period may lose all of its remedies.

B. The Legal Nature of the Periods

The legal nature of the periods in Article 23(1)(c) TCC is of practical importance. The periods relate not to the exercise of a right but to the discharge of a burden. They cannot therefore be characterised as limitation periods in the technical sense; while limitation is a defence that removes the enforceability of a claim, the consequence of missing the notice period is that the goods are deemed accepted and the rights arising from the defect either do not arise or are extinguished (22).

This characterisation has two important consequences. First, expiry of the notice period is not merely a defence to be raised like limitation; if the court establishes from the file that notice was not given in time, it may take this into account of its own motion. Second, the provisions on the suspension and interruption of limitation (Article 153 et seq. TCO) do not apply to notice periods. However, conduct contrary to good faith in the running of the period, such as the seller preventing the buyer from examining the goods or concealing the defect, must be taken into account within the framework of Article 2 of the Turkish Civil Code (TCivC) and Article 225 TCO.

C. Article 225(2) TCO and the Merchant as Professional Seller

The most significant tension between the two regimes arises from Article 225(2) TCO. Under this provision, the rule that a grossly negligent seller cannot argue that the defect was not notified in time also applies to defects that persons who have made selling their profession ought to know. In sales between merchants, the seller is, by definition, usually a professional seller. A literal application could therefore mean that the periods in Article 23(1)(c) TCC provide no protection at all to the seller with respect to any defect it ought to have known (23).

This result conflicts with the certainty and speed that the legislature sought to achieve through Article 23(1)(c) TCC. If notice periods do not run against the merchant seller for any defect it ought to know, the special rule of the TCC would apply almost exclusively to defects the seller could not be expected to know, which would greatly weaken the rationale of the short periods.

In our view, this tension should be resolved by reference to the purpose of Article 225(2) TCO. The provision is based on the idea that it would be inequitable for a seller who knew or ought to have known of the defect to escape liability by relying on the buyer’s late notice. This purpose justifies a restrictive interpretation of “ought to know” as limited to defects the seller is expected to detect through its professional expertise and ordinary quality control processes, in other words defects the seller overlooked in its own production or supply process. Not every defect the seller could know of in the abstract should fall within its scope. For example, a latent manufacturing defect in goods purchased from the manufacturer in sealed packaging and resold unchanged should generally not be regarded as a defect the intermediary merchant “ought to know”. Conversely, a manufacturing seller whose own product contains a defect detectable by ordinary production control should not be able to rely on the buyer’s late notice (24).

This interpretation allows the purposes of both provisions to be realised together. Short notice periods ensure certainty with respect to defects the seller could not reasonably know of, while Article 225(2) TCO prevents the seller from shifting the consequences of carelessness within its own sphere onto the buyer. From a contract design perspective, expressly including the seller’s representations on production controls, quality certificates and test reports in the contract reduces the risk of disputes by concretising what the seller “ought to know”.

D. The Relationship between the Notice Burden and Limitation

Article 231(1) TCO provides that all actions arising from defects become time-barred two years after delivery. This period runs independently of the notice period. A buyer who has given timely notice must therefore also assert its rights by action within the two-year limitation period. Notice does not interrupt limitation; interruption requires one of the grounds listed in Article 154 TCO (25).

The second sentence of Article 231(1) TCO provides that the buyer’s right to raise a defence based on a defect notified within two years of delivery is not extinguished by the expiry of that period. This provides important protection for a buyer who has not yet paid the price. In commercial sales with deferred payment, the buyer may raise a price reduction defence based on a defect notified in time, even after limitation has expired.

An important point for contract design is that Article 148 TCO provides that limitation periods cannot be changed by contract. This rule, however, applies to the periods set out in the general limitation section. Article 231(1) TCO expressly permits the seller to undertake liability for a longer period. Warranty periods longer than two years are therefore possible in sales between merchants; by contrast, shortening the two-year period is questionable in view of the wording of Article 231 TCO and its purpose of protecting the buyer (26).

E. Form, Content and Effectiveness of the Notice

Article 23(1)(c) TCC prescribes no particular form for the notice. Article 18(3) TCC requires that notices and warnings between merchants concerning default, termination and withdrawal from a contract be made through a notary, by registered letter, by telegram or by registered electronic mail using a secure electronic signature. Notice of defects is not among the notices listed in that provision. Using the forms in Article 18(3) TCC for notice of defects should therefore be regarded not as a condition of validity but as a recommended method for ease of proof (27). If, however, the buyer also declares withdrawal from the contract together with the notice, the forms in Article 18(3) TCC must be observed for the withdrawal. In practice, the safest course is to give notice of defects by registered electronic mail (KEP) or through a notary.

As regards content, the Code does not require specific elements. The purpose of notice, however, is to enable the seller to take necessary measures with knowledge of the existence and nature of the defect. A general statement that “the goods are problematic” should therefore not be regarded as sufficient; the notice should specify the nature and, as far as possible, the extent of the defect. The requirement in Article 39(1) CISG that the notice specify the nature of the lack of conformity is instructive for Turkish law as well (28). The buyer need not state in the notice which remedy it will exercise; however, declaring termination or price reduction together with the notice clarifies its position in a later dispute.

As regards effectiveness, Turkish law follows the receipt principle: declarations requiring receipt take effect when they reach the addressee’s sphere of control. It is therefore debatable whether a notice dispatched within the eight-day period but reaching the seller after its expiry is timely. Section 377(4) HGB and Article 27 CISG consider timely dispatch sufficient and place the transmission risk on the seller. In the absence of such a special rule in Turkish law, the prevailing view is that the transmission risk remains with the buyer. This uncertainty makes it worthwhile to include a clause stating that “timely dispatch of the notice is sufficient” (29).

As regards the burden of proof, under Article 6 TCivC the buyer relying on rights arising from a defect must prove the existence of the defect and that notice was given in time. The seller, in turn, must prove its own defences against the buyer’s assertions that the defect was latent or that the seller was grossly negligent (30).

F. Good Faith and the Limits of Reliance on the Periods

Under Article 2 TCivC, everyone must act in accordance with good faith in exercising rights and performing obligations, and the legal order does not protect the manifest abuse of a right. This principle also plays an important corrective role in the notice of defects regime (31).

Where the seller, after expiry of the notice period, acknowledges the defect and offers repair or replacement, enters into negotiations with the buyer concerning the defect, or engages in conduct preventing the buyer from examining and giving notice, the seller’s subsequent reliance on late notice may be assessed under the prohibition of contradictory conduct. Similarly, where the seller induces the buyer to wait by announcing that the defect will be examined by its own technical team, the examination period should not be counted against the notice period.

On the other hand, the seller’s mere agreement to examine a defect claim should not be interpreted as an automatic waiver of its right to rely on the period. If a good-faith gesture of examination made to preserve the commercial relationship resulted in the seller losing the periods, this would deter cooperation between merchants. It is therefore advisable for the seller to include a reservation such as “all our rights are reserved” in correspondence by which it accepts a defect claim for examination.

G. Preservation of Evidence and Discharge of the Examination Burden

The wording “examine or have examined” in Article 23(1)(c) TCC shows that the buyer may examine the goods itself or have an expert do so. A distinction must be drawn here: the examination burden is directed at the buyer learning of the defect and is not subject to any specific procedure. An impartial determination enabling the existence of the defect to be proved later is a separate need (32).

Article 400 et seq. of the Code of Civil Procedure No. 6100 (CCP) regulate the carrying out of on-site inspection, expert examination or the hearing of witnesses to establish a fact to be asserted in a future action. A legal interest is required; it is presumed where there is a likelihood that the evidence will be lost or that its presentation will become substantially more difficult if not established immediately (Article 400(2) CCP). This condition is often met for perishable goods, raw materials about to enter processing and goods that must be returned. Article 401(2) CCP also preserves the provisions on the establishment of facts by notaries under the Notaries Law.

An application for the preservation of evidence does not replace the notice burden under Article 23(1)(c) TCC. The seller learns of the defect claim when the application and decision are served on it; however, since service may not occur within the period, a separate notice must be given simultaneously with the application. The determination burden in Article 226(2) TCO for goods dispatched from another place should also be assessed within this framework: a buyer failing to have the goods examined does not lose its rights but bears the burden of proving that the defect existed at the time of delivery.

H. Distinguishing Objection to the Invoice from Notice of Defects

Under Article 21(2) TCC, a person receiving an invoice is deemed to have accepted its content if it does not object within eight days of receipt. The fact that this period is identical to the eight-day period in Article 23(1)(c) TCC may lead to confusion between the two institutions in practice (33).

Failure to object to an invoice creates a presumption that the entries concerning the type, quantity and price of the goods shown in the invoice are accepted; it does not mean acceptance that the goods are free from defects. Notice of defects, by contrast, is a notification that the goods do not conform to the contract and is subject to its own regime. A merchant receiving defective goods is therefore best advised both to object to the invoice and to give a separate notice of defects. An objection to the invoice may be accepted as also serving as notice of defects to the extent that it indicates the nature and extent of the defect with sufficient clarity.

VII. Comparative Law

A. Swiss Law: Article 201 OR

Article 201 of the Swiss Code of Obligations is the source of Article 223 TCO. It requires the buyer to examine the goods as soon as practicable in the ordinary course of business and to notify the seller immediately of any defect found; failing notice, the goods are deemed accepted; defects not detectable by ordinary examination must be notified immediately upon discovery (34). Swiss law does not provide a separate numerical period for commercial sales. Instead, the general standard is interpreted more strictly in commercial sales in light of the buyer’s professional status. Scholarship notes that Swiss practice often limits the notice period to a few days and that this strictness has been criticised (35). Under Article 210 OR, the limitation period in Swiss law is also, as a rule, two years.

B. German Law: § 377 HGB

Section 377 of the German Commercial Code requires the buyer, in sales constituting a commercial transaction for both parties, to examine the goods without undue delay after delivery insofar as is feasible in the ordinary course of business and, if a defect becomes apparent, to notify the seller without undue delay. Failing notice, the goods are deemed accepted; defects appearing later must also be notified without undue delay after discovery. Under § 377(4), timely dispatch of the notice suffices to preserve rights; under § 377(5), the seller cannot rely on the provision if it fraudulently concealed the defect (36).

In German law, the concept of “without undue delay” (unverzüglich) is linked to the definition in § 121 BGB, “without culpable delay”, and does not denote a fixed period. Scholarship nonetheless notes that short periods are expected for examination and notice, that this burden on the buyer in commercial sales produces harsh results for the buyer, and that contractual arrangements are therefore widespread (37). German law is more favourable to the buyer than Turkish law in two respects: the period is not fixed, and dispatch of the notice suffices.

C. International Sales Law: Articles 38–40 and 44 CISG

Article 38(1) CISG requires the buyer to examine the goods, or cause them to be examined, within as short a period as is practicable in the circumstances; where the contract involves carriage, examination may be deferred until the goods have arrived at their destination (Article 38(2)). Under Article 39(1), the buyer loses the right to rely on a lack of conformity if it does not give notice specifying its nature within a reasonable time after it has discovered or ought to have discovered it. In any event, notice must be given at the latest within two years from the date on which the goods were actually handed over, unless this time limit is inconsistent with a contractual period of guarantee (Article 39(2)) (38).

The CISG examination and notice regime is markedly more favourable to the buyer than Turkish law. “Reasonable time” is a flexible standard; CISG Advisory Council Opinion No. 2 emphasises that it must be determined according to the circumstances of the case and that short periods in domestic laws should not be transferred into its interpretation (39). Scholarship has also proposed a guideline period of one month to reconcile interpretations from different legal traditions (40).

The CISG further contains two important corrective mechanisms. Under Article 40, the seller cannot rely on Articles 38 and 39 if the lack of conformity relates to facts of which it knew or could not have been unaware and which it did not disclose to the buyer. Under Article 44, a buyer with a reasonable excuse for failing to give the required notice may, notwithstanding Article 39(1), reduce the price or claim damages except for loss of profit. Article 27 CISG also does not place the risk of delay or error in the transmission of notices on the sender.

D. Comparison with European Union Consumer Sales Law

Directive (EU) 2019/771 on the sale of goods permits Member States, in consumer sales, to require the consumer to notify the seller of a lack of conformity within a period of at least two months from discovery (41). In showing that the notice period cannot be shorter than two months even in consumer sales, this rule provides a benchmark revealing how short the two- and eight-day periods adopted by Turkish law in sales between merchants are. The difference in information and bargaining power between merchants and consumers may justify different periods; nonetheless, the gap clearly shows the scale of the risk faced by the Turkish merchant buyer.

E. Comparative Assessment

Among the systems compared, Turkish law provides the fixed, numerical and shortest periods for examination and notice in commercial sales. Swiss and German law operate with flexible standards, while the CISG provides both a flexible “reasonable time” standard and a two-year upper limit, and further protects the buyer through the institutions of reasonable excuse and the seller’s knowledge (42). In Turkish law, protection of the buyer can be achieved only through general provisions such as Article 225 TCO and Article 2 TCivC.

The practical consequence of this difference is clear: the Turkish merchant buyer can strengthen its legal position only through contractual arrangements. Conversely, a Turkish merchant seller wishing to benefit from the short statutory periods must ensure that its contract does not contain provisions moving the notice regime away from Article 23(1)(c) TCC. This finding underlies the discussion of choice of regime and contract design.

VIII. Choice of Regime in International Sales

In a sale governed by the CISG, the examination and notice burden is subject to Articles 38 and 39 CISG, not to Article 23(1)(c) TCC. Under Article 6 CISG, the parties may wholly exclude the Convention or derogate from specific provisions. To exclude the CISG, a clause stating only that “Turkish law applies” may not suffice, since Turkish law includes the CISG to which Turkey is a party. The intention to exclude must be expressed clearly (43).

A strategic assessment is required at this point. For a Turkish exporting seller, excluding the CISG in favour of Turkish domestic law may allow it to benefit from the short notice periods of Article 23(1)(c) TCC. However, a foreign buyer may not always accept this, and it is uncertain how foreign courts or arbitral tribunals would interpret the short periods of Turkish commercial law. For a Turkish importing buyer, application of the CISG generally produces a more favourable result owing to the reasonable time standard and the excuse in Article 44.

Where the dispute will be heard by Turkish courts, Article 5/A TCC, which makes mediation a precondition for certain commercial actions, should also be considered. Timely notice of defects is one of the most important factors determining the parties’ bargaining positions in mediation.

IX. Scope for Contractual Regulation

A. Whether Article 23(1)(c) TCC Is Mandatory

The first question determining the limits of contractual regulation is whether Article 23(1)(c) TCC is mandatory. Under Article 26 TCO, the parties may freely determine the content of a contract within the limits of the law; under Article 27(1) TCO, contracts contrary to mandatory provisions of law are null and void (44).

The wording of Article 23(1)(c) TCC contains no statement that the parties may not agree otherwise. The purpose of the provision is to ensure speed and certainty in relationships between merchants; this purpose does not rest on an interest requiring mandatory force, such as public policy or the protection of a weaker party. Moreover, the examination and notice burden is essentially an institution established in favour of the seller, and nothing prevents the seller from waiving this protection by contract. The provision should therefore be regarded as a default rule (45). The same conclusion is generally accepted for Article 201 OR and § 377 HGB, while Article 6 CISG expressly allows the parties to derogate from the Convention.

The default nature of the provision means that the parties may change the periods and procedure. This freedom is not unlimited, however; the rules on standard terms, the limits of exclusion clauses and the principle of good faith, discussed below, define its framework.

B. Extension of the Periods

Extending the examination and notice periods in favour of the buyer is valid given the default nature of the provision. The parties may set the eight-day period at fifteen or thirty days according to the nature of the goods, agree that it be calculated in working days, or abolish the two-day period for apparent defects and provide a single examination period.

The most effective form of extension is to link the commencement of the period not to delivery but to a specific event. In raw material supply contracts, for example, the period may run from the date the goods enter the production line or laboratory test results are received; in machinery sales, from the date installation and commissioning are completed and an acceptance certificate is signed. Such arrangements eliminate the practical impossibility that Article 23(1)(c) TCC creates for technical products (46).

For the seller, extension means remaining exposed to defect claims for longer. This risk can be balanced by stricter requirements on the content and procedure of the notice in exchange for the extension.

C. Shortening of the Periods and Its Limits

Shortening the periods to the buyer’s detriment, or making the validity of notice subject to burdensome formal requirements, calls for more careful assessment. The default nature of the provision in principle allows shortening as well. Such arrangements, however, may in effect limit or exclude the seller’s liability for defects.

Under Article 221 TCO, any agreement excluding or limiting liability for defects is null and void if the seller was grossly negligent in delivering defective goods. Article 115(1) TCO likewise renders null and void any prior agreement excluding the debtor’s liability for gross negligence. These provisions should also apply to exclusion results achieved indirectly through excessive shortening of notice periods. For example, a clause requiring the buyer to examine and give notice at the moment of delivery and refusing any later notice is, in effect, an exclusion clause with respect to latent defects not detectable by ordinary examination; it cannot be relied upon where the seller is grossly negligent (47).

D. Review of Standard Terms

In sales between merchants, provisions on notice of defects are often found in the standard sales or purchasing conditions of the seller or buyer. Article 20 et seq. TCO apply the review of standard terms to contracts between merchants as well; the TCO makes no distinction in this respect between consumer and commercial contracts (48).

This review has three layers. The first is incorporation control (Article 21 TCO): standard terms contrary to the other party’s interest become part of the contract only if the drafter expressly informs the other party of their existence, gives it the opportunity to learn their content, and the other party accepts them. A clause in small print on the back of an order confirmation, not otherwise brought to the buyer’s attention, stating that “notice of defects must be given within 24 hours of delivery”, may fail this test. The second is interpretation control (Article 23 TCO): provisions that are not clear and comprehensible are interpreted against the drafter. For example, if the concept of delivery remains unclear in a clause stating that “the inspection period begins upon delivery”, this will operate against the drafter. The third is content control (Article 25 TCO): standard terms may not contain provisions contrary to good faith that are detrimental to the other party or aggravate its position.

In content control, the benchmark is the default rule of the law, namely Article 23(1)(c) TCC. Further shortening the already short statutory periods through standard terms may be regarded as aggravating the buyer’s position (49). By contrast, restating the statutory periods or extending them in the buyer’s favour in standard terms does not fail this review. A party seeking a seller-friendly arrangement is advised to negotiate the relevant clause individually and to preserve records of the negotiation (correspondence, mutual revisions). It must be remembered, however, that under Article 20(3) TCO, clauses stating that the terms were negotiated do not by themselves remove their character as standard terms.

E. Acceptance Protocol and Inspection Procedure

A large part of the uncertainty in the notice regime can be eliminated by providing a detailed acceptance protocol and inspection procedure in the contract (50). Such a procedure should address the following elements:

Place and time of inspection: whether the inspection is to take place at the seller’s facility, the buyer’s warehouse or the port of destination, and within what period it must be completed. Method of inspection: the parameters to be checked, sampling rates, test standards and acceptance criteria should be set out in the contract or its annex. Independent survey: the parties may agree that the inspection be carried out by an independent survey company and that its report be binding on both parties. Acceptance certificate: the content of the certificate to be issued after inspection and the legal consequences of its signature should be specified; the contract should expressly state with respect to which defects the certificate constitutes acceptance and whether latent defects are reserved.

Signing the acceptance protocol results in acceptance of the goods with respect to defects detectable by ordinary examination. It is therefore important for the buyer that the certificate contain an express reservation of rights with respect to latent defects, and for the seller that the certificate state it constitutes final acceptance with respect to all defects detectable by ordinary examination.

F. Provisions on the Notice Procedure

The contract should regulate in detail the form, addressee and content of the notice. It should specify the address, channel (KEP, notary, e-mail) and person to whom notice is to be given; if more than one channel is provided, it should expressly state whether each is sufficient. Agreeing that the forms in Article 18(3) TCC also apply to notice of defects provides certainty of proof; agreeing that fast but evidentially disputable channels such as e-mail suffice creates flexibility in favour of the buyer (51).

As to content, the contract may require the notice to state the nature of the defect, the affected lot or serial numbers, the method of detection and, where possible, to attach documents such as photographs or test reports. Excessively burdensome requirements, however, may make notice practically impossible and may fail content control under Article 25 TCO. As regards transmission risk, agreeing that timely dispatch of the notice suffices can be recommended in favour of the buyer as a solution consistent with German law and the CISG.

G. Warranty Periods and Performance Undertakings

Article 231(1) TCO provides that the seller may undertake liability for a longer period. “Warranty period” clauses frequently found in sales between merchants make use of this possibility. The existence of a warranty period, however, does not by itself eliminate the notice burden. Defects appearing during the warranty period must also be notified within a reasonable time (52).

From a contract design perspective, two distinct periods must therefore be clearly separated: first, the warranty period during which a defect may emerge and the seller’s liability continues; second, the notice period running from discovery of the defect. For example, a clause stating that “the Seller undertakes that the goods will remain free from defects for twenty-four months from delivery; the Buyer shall notify in writing any defect appearing during this period within ten working days of discovering it” clarifies both periods. The fact that Article 39(2) CISG provides that the two-year notice limit does not apply where it is inconsistent with a contractual period of guarantee shows that this distinction is also adopted in international sales law.

In performance undertakings, where it is warranted that the goods will operate at a certain efficiency or retain certain qualities for a certain period, the concept of defect becomes independent of the condition at delivery. In such undertakings, it is advisable to agree expressly that the notice period runs from the time the performance shortfall is detected.

H. Illustrative Drafting Techniques

In light of the above, provisions governing the notice regime in sales and supply contracts between merchants should clearly answer the following questions: Where, when, by whom and by what method will inspection be carried out? By what event will the inspection period commence, and will it be calculated in calendar or working days? Will the distinction between apparent defects, defects detectable by inspection and latent defects be maintained? In what form, to what address and with what content will notice be given? Will dispatch or receipt of the notice be decisive? What is the legal effect of the acceptance certificate? How is the warranty period linked to the notice period? Will the seller’s taking the defect under examination affect the running of the periods? (53)

A seller-friendly clause may, for example, read: “The Buyer shall examine the goods within five working days of taking delivery in accordance with the inspection procedure in Annex 1 and shall notify the Seller of any defects found within the same period by registered electronic mail, specifying the nature of the defect and the affected delivery lot. Defects not detectable by ordinary examination shall be notified in the same manner within two working days of discovery.” A buyer-friendly clause may be drafted as follows: “The inspection period is thirty days from the date the goods are put into use at the Buyer’s production facility or the relevant laboratory test results are received. Dispatch of the notice within this period is sufficient. The periods provided in Article 23(1)(c) TCC shall not apply to this contract.”

Both examples show that the parties can consciously allocate the risk of notice of defects and contractually depart from the default rule of the law. Which arrangement is preferred depends on the parties’ bargaining power, the nature of the goods and the duration of the commercial relationship.

X. Practical Risk Assessment

A. For the Merchant Buyer

The greatest risk for the merchant buyer is losing all remedies because notice was not given in time despite the existence of a defect. This risk is concentrated in the following situations: supply chains in which goods are warehoused and not used for long periods; intermediary relationships in which goods are shipped directly to the customer; products whose technical testing takes time; and organisations in which responsibility for inspection is not clearly allocated internally (54).

The measures the merchant buyer can take against these risks are both legal and organisational. Legal measures include extending the inspection periods in the contract, linking the commencement of the period to technical test results and agreeing that dispatch of notice suffices. Organisational measures include written inspection procedures for the goods-receiving unit, inspection reports for each delivery, immediate notification of the legal department upon discovery of a defect and the preparation of notice templates in advance. The prudent businessperson standard in Article 18(2) TCC allows failure to take these organisational measures to be weighed against the buyer.

B. For the Merchant Seller

For the merchant seller, Article 23(1)(c) TCC is an important defence against defect claims. Its effectiveness, however, depends on the seller not including provisions in its own contract documents that weaken the statutory regime and on establishing a careful quality control system with respect to defects it “ought to know” under Article 225(2) TCO (55).

The seller must also be careful in responding to a defect claim. Acknowledging the defect or offering repair in response to a late notice may, under the principle of good faith, weaken its ability to rely on the period. The seller is therefore advised first to state in its response that notice was not given in time and expressly to record that any examination undertaken in the interest of the commercial relationship will not result in a waiver of rights.

XI. Conclusion

In Turkish law, the notice of defects regime in sales between merchants consists of the interaction between the general and flexible framework of the TCO and the special and rigid periods of Article 23(1)(c) TCC. Article 23(1)(c) TCC provides a two-day period for apparent defects and an eight-day period covering both examination and notice for defects that are not apparent, while for latent defects it refers to Article 223(2) TCO, requiring immediate notice upon discovery.

The main findings of this article may be summarised as follows. First, the provision applies only to sales and exchanges in which both parties are merchants and the sale relates to the commercial enterprise of each. Second, the eight-day period should apply only to defects detectable by ordinary examination within that period; defects that can only be revealed by deeper technical analysis should be treated as latent defects subject to Article 223(2) TCO. Third, in sales involving carriage, the inspection period should run from the time the goods reach the buyer at their destination. Fourth, the rule in Article 225(2) TCO on professional sellers should be interpreted restrictively, as limited to defects the seller is expected to detect through its professional expertise and ordinary quality control, so as not to render Article 23(1)(c) TCC meaningless. Fifth, notice of defects is not subject to the forms listed in Article 18(3) TCC, although using those forms is advisable for evidentiary purposes. Sixth, since transmission risk in principle remains with the buyer in Turkish law, agreeing in the contract that dispatch of notice suffices is an important safeguard for the buyer.

The comparative analysis shows that Turkish law has adopted the strictest regime in this area among the systems examined. While Swiss and German law operate with flexible standards, the CISG provides more balanced protection to the buyer through the reasonable time standard, the two-year upper limit, the seller’s knowledge and the buyer’s reasonable excuse.

The central thesis of the article is that Article 23(1)(c) TCC is a default rule rather than a mandatory one, and that the parties may therefore reconstruct the examination and notice regime by contract. This freedom is bounded by the review of standard terms under Article 20 et seq. TCO, the limits on exclusion clauses in Articles 115 and 221 TCO and the principle of good faith in Article 2 TCivC. Within this framework, merchants should include clear provisions on acceptance protocols, inspection procedures, notice mechanisms, warranty periods and transmission risk in their sales and supply contracts, and should regard notice of defects not as a procedural issue arising at the litigation stage but as a risk allocation tool to be managed at the time of contracting. From the perspective of preventive law, the notice of defects regime is one of the clearest examples of how a well-drafted contractual provision can determine at the outset the outcome of a dispute that might otherwise last for years.

Açıklayıcı Notlar / Explanatory Notes

(1) Satış sözleşmesinin ticari hayattaki işlevi ve ayıba karşı tekeffülün sistematik yeri hakkında genel açıklamalar için bkz. Tandoğan, Borçlar Hukuku Özel Borç İlişkileri, C. I/1; Yavuz/Acar/Özen, Türk Borçlar Hukuku Özel Hükümler; Zevkliler/Gökyayla, Borçlar Hukuku Özel Borç İlişkileri.

(2) 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, RG 14.02.2011, S. 27846, m. 23/1-c; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, RG 04.02.2011, S. 27836, m. 223.

(3) İsviçre Borçlar Kanunu (Obligationenrecht, OR) m. 197 vd. ve m. 201; İsviçre modelinin Türk satış hukukuna etkisi için bkz. Tandoğan, C. I/1; Honsell, Schweizerisches Obligationenrecht Besonderer Teil; Honsell/Vogt/Wiegand (Hrsg.), Basler Kommentar Obligationenrecht I, Art. 201.

(4) TBK m. 219, 221, 225, 227 ve 231; 6098 sayılı Kanun’un ilgili madde gerekçeleri, Türk Borçlar Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM. Yeni düzenlemenin genel değerlendirmesi için bkz. Gümüş, Borçlar Hukuku Özel Hükümler, C. 1; Aydoğdu/Kahveci, Türk Borçlar Hukukunda Sözleşmeler.

(5) Mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun ticari satışlara ilişkin özel hükümleri ile 6102 sayılı Kanun’un m. 23 gerekçesi, Türk Ticaret Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, TBMM. Değişikliklerin genel değerlendirmesi için bkz. Kendigelen, Türk Ticaret Kanunu: Değişiklikler, Yenilikler ve İlk Tespitler.

(6) TTK m. 18/2. Basiretli iş insanı ölçütü ve ticari satış hükümlerinin amacı hakkında genel açıklamalar için bkz. Arkan, Ticari İşletme Hukuku; Poroy/Yasaman, Ticari İşletme Hukuku; Ülgen/Helvacı/Kaya/Nomer Ertan, Ticari İşletme Hukuku.

(7) TBK m. 219. Ayıp kavramı ve ayıp türleri için bkz. Yavuz/Acar/Özen; Aral/Ayrancı, Borçlar Hukuku Özel Borç İlişkileri; Zevkliler/Gökyayla.

(8) Külfet (Obliegenheit) kavramı ve borçtan farkı için bkz. Oğuzman/Öz, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, C. 1; Eren, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Kocayusufpaşaoğlu/Hatemi/Serozan/Arpacı, Borçlar Hukuku Genel Bölüm. Alman hukukunda aynı kavram için bkz. Canaris, Handelsrecht.

(9) TTK m. 3, 12, 16, 19 ve 23/1. Tacir sıfatı ve ticari iş karinesi hakkında bkz. Arkan; Poroy/Yasaman; Tekinalp, Ticari İşletme Hukukunun Esasları; Şener, Ticari İşletme Hukuku.

(10) TTK m. 15; 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, RG 28.11.2013, S. 28835, ayıplı mala ilişkin hükümler.

(11) TBK m. 470 vd. ve m. 474. Satış sözleşmesi ile eser sözleşmesi ayrımı ve karma sözleşmeler için bkz. Tandoğan, Borçlar Hukuku Özel Borç İlişkileri, C. II; Yavuz/Acar/Özen; Gümüş.

(12) Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması, 5870 sayılı Uygun Bulma Kanunu; Bakanlar Kurulu Kararı, RG 07.04.2010, S. 27545; Türkiye bakımından yürürlük tarihi 01.08.2011; CISG m. 1/1-a ve m. 6.

(13) TBK m. 223/1. Gözden geçirme ve bildirim külfetinin içeriği için bkz. Tandoğan, C. I/1; Yavuz/Acar/Özen; Aral/Ayrancı.

(14) TBK m. 222 ve 225. Ağır kusurlu satıcı ve satıcılığı meslek edinmiş kişi kavramları için bkz. Zevkliler/Gökyayla; Gümüş; Aydoğdu/Kahveci.

(15) TTK m. 23/1-c. Ticari satışa ilişkin özel hükümlerin yapısı için bkz. Arkan; Ülgen/Helvacı/Kaya/Nomer Ertan; Kendigelen.

(16) Açık ayıp kavramının ticari satışta yorumu için bkz. Poroy/Yasaman; Şener; karşılaştırmalı olarak Baumbach/Hopt, Handelsgesetzbuch, § 377.

(17) TTK m. 23/1-c, ikinci cümle.

(18) TTK m. 23/1-c ile TBK m. 223/2’nin birlikte yorumu. Gizli ayıp ve olağan muayene ölçütü için bkz. Tandoğan, C. I/1; Yavuz/Acar/Özen; Alman hukukunda muayenenin kapsamı için bkz. Münchener Kommentar zum Handelsgesetzbuch, § 377.

(19) TTK m. 23/1-c, son cümle; TBK m. 223/2, ikinci ve üçüncü cümleler.

(20) TBK m. 208/3 ve m. 210; CISG m. 38/2. Muayenenin varma yerine ertelenmesi için bkz. Schwenzer (ed.), Schlechtriem & Schwenzer: Commentary on the CISG, Art. 38; Huber/Mullis, The CISG: A New Textbook.

(21) TTK m. 1/1 ve m. 23/1. Ticari hükümler ile genel hükümler arasındaki ilişki için bkz. Arkan; Tekinalp; Dural/Sarı, Türk Özel Hukuku C. I.

(22) Hak düşürücü süre, zamanaşımı ve külfet ayrımı için bkz. Oğuzman/Öz; Eren; Kılıçoğlu, Borçlar Hukuku Genel Hükümler; Antalya, Borçlar Hukuku Genel Hükümler.

(23) TBK m. 225/2 ile TTK m. 23/1-c arasındaki ilişki.

(24) TBK m. 225’in amacı ve kapsamı için bkz. Gümüş; Zevkliler/Gökyayla; İsviçre hukukundaki karşılığı için Honsell/Vogt/Wiegand (Hrsg.), Basler Kommentar Obligationenrecht I, Art. 203.

(25) TBK m. 154 ve m. 231/1.

(26) TBK m. 148 ve m. 231/1. Zamanaşımı sürelerinin sözleşmeyle değiştirilmesi sorunu için bkz. Oğuzman/Öz; Eren; Kocayusufpaşaoğlu/Hatemi/Serozan/Arpacı.

(27) TTK m. 18/3. Tacirler arası ihbar ve ihtarların şekli hakkında bkz. Arkan; Poroy/Yasaman; Kendigelen.

(28) CISG m. 39/1. Bildirimin içeriğine ilişkin belirlilik ölçütü için bkz. CISG Advisory Council Opinion No. 2; Kröll/Mistelis/Perales Viscasillas (eds.), UN Convention on Contracts for the International Sale of Goods (CISG): Commentary, Art. 39.

(29) HGB § 377/4; CISG m. 27. Varması gerekli irade beyanları ve varma ilkesi için bkz. Oğuzman/Öz; Eren; Kılıçoğlu.

(30) 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, RG 08.12.2001, S. 24607, m. 6. İspat yükünün dağılımı için bkz. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku; Kuru, Medeni Usul Hukuku; Arslan/Yılmaz/Taşpınar Ayvaz/Hanağası, Medeni Usul Hukuku.

(31) TMK m. 2. Dürüstlük kuralı ve çelişkili davranış yasağı için bkz. Dural/Sarı, Türk Özel Hukuku C. I; Oğuzman/Barlas, Medeni Hukuk.

(32) TTK m. 23/1-c (“incelemek veya incelettirmek”); TBK m. 226/2; 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, RG 04.02.2011, S. 27836, m. 400-406; HMK m. 401/2 ile 1512 sayılı Noterlik Kanunu’na yapılan atıf. Delil tespitinin şartları için bkz. Pekcanıtez/Atalay/Özekes; Kuru; Arslan/Yılmaz/Taşpınar Ayvaz/Hanağası.

(33) TTK m. 21/2. Fatura ve teyit mektubuna itiraz ile ayıp ihbarının farkı için bkz. Arkan; Poroy/Yasaman; Ülgen/Helvacı/Kaya/Nomer Ertan.

(34) OR Art. 201 ve Art. 210.

(35) İsviçre hukukunda ihbar süresinin yorumu ve eleştirisi için bkz. Honsell/Vogt/Wiegand (Hrsg.), Basler Kommentar Obligationenrecht I, Art. 201; Huguenin, Obligationenrecht – Allgemeiner und Besonderer Teil; Schwenzer, The Noble Month (Articles 38, 39 CISG) – The Story Behind the Scenery.

(36) Handelsgesetzbuch (HGB) § 377/1-5.

(37) BGB § 121; HGB § 377’nin yorumu ve sözleşme uygulaması için bkz. Baumbach/Hopt, Handelsgesetzbuch; Canaris, Handelsrecht; Schmidt, Handelsrecht; Münchener Kommentar zum Handelsgesetzbuch, § 377.

(38) CISG m. 38 ve 39.

(39) CISG Advisory Council Opinion No. 2, Examination of the Goods and Notice of Non-Conformity: Articles 38 and 39, Rapporteur: Eric E. Bergsten, 2004.

(40) Makul süre için yol gösterici bir aylık süre tartışması için bkz. Schwenzer, The Noble Month; Andersen, Reasonable Time in Article 39(1) of the CISG; Schwenzer (ed.), Schlechtriem & Schwenzer, Art. 39; Honnold/Flechtner, Uniform Law for International Sales.

(41) Directive (EU) 2019/771 of the European Parliament and of the Council of 20 May 2019 on certain aspects concerning contracts for the sale of goods, OJ L 136, 22.5.2019, Art. 12.

(42) CISG m. 39/2, 40 ve 44. Türk hukuku bakımından CISG’nin satıcının sorumluluk rejimi için bkz. Atamer, Uluslararası Satım Sözleşmelerine İlişkin BM Antlaşması (CISG) Uyarınca Satıcının Sözleşmeye Aykırı İfadan Doğan Sorumluluğu.

(43) CISG m. 6. CISG’nin dışlanmasına ilişkin genel açıklamalar için bkz. Kröll/Mistelis/Perales Viscasillas (eds.), Art. 6; Huber/Mullis; Atamer.

(44) TBK m. 26 ve 27.

(45) Emredici ve tamamlayıcı hüküm ayrımı için bkz. Dural/Sarı; Oğuzman/Öz; ticari hükümler bakımından Arkan; Tekinalp. Alman hukukunda § 377 HGB’nin tamamlayıcı niteliği için bkz. Baumbach/Hopt; Münchener Kommentar zum Handelsgesetzbuch, § 377.

(46) Muayene süresinin sözleşmeyle düzenlenmesi ve uluslararası uygulamadaki kabul klozları için bkz. Kröll/Mistelis/Perales Viscasillas (eds.), Art. 38; Huber/Mullis.

(47) TBK m. 115/1 ve m. 221. Sorumsuzluk anlaşmalarının sınırları için bkz. Oğuzman/Öz; Eren; Kocayusufpaşaoğlu/Hatemi/Serozan/Arpacı.

(48) TBK m. 20-25. Genel işlem koşullarının denetimi için bkz. Atamer, Sözleşme Özgürlüğünün Sınırlandırılması Sorunu Çerçevesinde Genel İşlem Şartlarının Denetlenmesi.

(49) TBK m. 25. İçerik denetiminde tamamlayıcı hukukun ölçüt işlevi için bkz. Atamer, Genel İşlem Şartlarının Denetlenmesi; Eren.

(50) Kabul protokolleri ve muayene prosedürlerinin sözleşme uygulamasındaki işlevi için bkz. Kröll/Mistelis/Perales Viscasillas (eds.), Art. 38; Huber/Mullis; Baumbach/Hopt.

(51) TTK m. 18/3; 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu, RG 23.01.2004, S. 25355.

(52) TBK m. 231/1; CISG m. 39/2. Garanti süresi ile ihbar süresi arasındaki ilişki için bkz. Schwenzer (ed.), Schlechtriem & Schwenzer, Art. 39; Gümüş.

(53) Sözleşme tasarımında ayıp ihbarı hükümlerinin işlevi için bkz. Zweigert/Kötz, An Introduction to Comparative Law; von Bar/Clive (eds.), Principles, Definitions and Model Rules of European Private Law (DCFR), satış sözleşmesinde uygunsuzluk bildirimi hükümleri.

(54) TTK m. 18/2. Basiretli tacir ölçütünün organizasyonel boyutu için bkz. Arkan; Ülgen/Helvacı/Kaya/Nomer Ertan.

(55) TBK m. 225/2; TTK m. 23/1-c.

Kaynakça / Bibliography

Mevzuat ve Resmî Belgeler / Legislation and Official Documents

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, RG 08.12.2001, S. 24607.

5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu, RG 23.01.2004, S. 25355.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, RG 04.02.2011, S. 27836.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, RG 04.02.2011, S. 27836.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, RG 14.02.2011, S. 27846.

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, RG 28.11.2013, S. 28835.

1512 sayılı Noterlik Kanunu, RG 05.02.1972, S. 14090.

Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması (CISG), 5870 sayılı Uygun Bulma Kanunu; Bakanlar Kurulu Kararı, RG 07.04.2010, S. 27545.

Türk Borçlar Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, Türkiye Büyük Millet Meclisi, madde gerekçeleri.

Türk Ticaret Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu, Türkiye Büyük Millet Meclisi, madde gerekçeleri.

Schweizerisches Obligationenrecht (OR), SR 220, Art. 197-210.

Handelsgesetzbuch (HGB), § 377.

Bürgerliches Gesetzbuch (BGB), § 121.

Directive (EU) 2019/771 of the European Parliament and of the Council of 20 May 2019 on certain aspects concerning contracts for the sale of goods, OJ L 136, 22.5.2019.

CISG Advisory Council Opinion No. 2, Examination of the Goods and Notice of Non-Conformity: Articles 38 and 39, Rapporteur: Eric E. Bergsten, 2004.

Türkçe Kaynaklar / Turkish Sources

Antalya, O. Gökhan, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Seçkin Yayıncılık, Ankara, güncel bası.

Aral, Fahrettin / Ayrancı, Hasan, Borçlar Hukuku Özel Borç İlişkileri, Yetkin Yayınları, Ankara, güncel bası.

Arkan, Sabih, Ticari İşletme Hukuku, Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, Ankara, güncel bası.

Arslan, Ramazan / Yılmaz, Ejder / Taşpınar Ayvaz, Sema / Hanağası, Emel, Medeni Usul Hukuku, Yetkin Yayınları, Ankara, güncel bası.

Atamer, Yeşim M., Sözleşme Özgürlüğünün Sınırlandırılması Sorunu Çerçevesinde Genel İşlem Şartlarının Denetlenmesi, Beta Yayınları, İstanbul, 2001.

Atamer, Yeşim M., Uluslararası Satım Sözleşmelerine İlişkin BM Antlaşması (CISG) Uyarınca Satıcının Sözleşmeye Aykırı İfadan Doğan Sorumluluğu, Beta Yayınları, İstanbul, 2005.

Aydoğdu, Murat / Kahveci, Nalan, Türk Borçlar Hukukunda Sözleşmeler, Adalet Yayınevi, Ankara, güncel bası.

Dural, Mustafa / Sarı, Suat, Türk Özel Hukuku Cilt I: Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri, Filiz Kitabevi, İstanbul, güncel bası.

Eren, Fikret, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Yetkin Yayınları, Ankara, güncel bası.

Gümüş, Mustafa Alper, Borçlar Hukuku Özel Hükümler, Cilt 1, Vedat Kitapçılık, İstanbul, güncel bası.

Kendigelen, Abuzer, Türk Ticaret Kanunu: Değişiklikler, Yenilikler ve İlk Tespitler, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2016.

Kılıçoğlu, Ahmet M., Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Turhan Kitabevi, Ankara, güncel bası.

Kocayusufpaşaoğlu, Necip / Hatemi, Hüseyin / Serozan, Rona / Arpacı, Abdülkadir, Borçlar Hukuku Genel Bölüm, Filiz Kitabevi, İstanbul, ilgili ciltler.

Kuru, Baki, Medeni Usul Hukuku, Yetkin Yayınları, Ankara, güncel bası.

Oğuzman, M. Kemal / Barlas, Nami, Medeni Hukuk, Vedat Kitapçılık, İstanbul, güncel bası.

Oğuzman, M. Kemal / Öz, M. Turgut, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Cilt 1, Vedat Kitapçılık, İstanbul, güncel bası.

Pekcanıtez, Hakan / Atalay, Oğuz / Özekes, Muhammet, Medeni Usul Hukuku, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, güncel bası.

Poroy, Reha / Yasaman, Hamdi, Ticari İşletme Hukuku, Vedat Kitapçılık, İstanbul, güncel bası.

Şener, Oruç Hami, Ticari İşletme Hukuku, Seçkin Yayıncılık, Ankara, güncel bası.

Tandoğan, Haluk, Borçlar Hukuku Özel Borç İlişkileri, Cilt I/1 ve Cilt II, Vedat Kitapçılık, İstanbul, yeniden bası.

Tekinalp, Ünal, Ticari İşletme Hukukunun Esasları, Vedat Kitapçılık, İstanbul, güncel bası.

Ülgen, Hüseyin / Helvacı, Mehmet / Kaya, Arslan / Nomer Ertan, N. Füsun, Ticari İşletme Hukuku, Vedat Kitapçılık, İstanbul, güncel bası.

Yavuz, Cevdet / Acar, Faruk / Özen, Burak, Türk Borçlar Hukuku Özel Hükümler, Beta Yayınları, İstanbul, güncel bası.

Zevkliler, Aydın / Gökyayla, K. Emre, Borçlar Hukuku Özel Borç İlişkileri, Seçkin Yayıncılık, Ankara, güncel bası.

Yabancı Kaynaklar / Foreign Sources

Andersen, Camilla Baasch, Reasonable Time in Article 39(1) of the CISG – Is Article 39(1) Truly a Uniform Provision?, Review of the Convention on Contracts for the International Sale of Goods (CISG), Kluwer Law International, The Hague, 1998.

Bar, Christian von / Clive, Eric (eds.), Principles, Definitions and Model Rules of European Private Law: Draft Common Frame of Reference (DCFR), Sellier, Munich, 2009.

Baumbach, Adolf / Hopt, Klaus J., Handelsgesetzbuch: Kommentar, C. H. Beck, München, güncel bası.

Canaris, Claus-Wilhelm, Handelsrecht, C. H. Beck, München, 24. bası, 2006.

Honnold, John O. / Flechtner, Harry M., Uniform Law for International Sales under the 1980 United Nations Convention, Wolters Kluwer, Alphen aan den Rijn, 4. bası, 2009.

Honsell, Heinrich, Schweizerisches Obligationenrecht Besonderer Teil, Stämpfli Verlag, Bern, güncel bası.

Honsell, Heinrich / Vogt, Nedim Peter / Wiegand, Wolfgang (Hrsg.), Basler Kommentar Obligationenrecht I, Helbing Lichtenhahn, Basel, güncel bası.

Huber, Peter / Mullis, Alastair, The CISG: A New Textbook for Students and Practitioners, Sellier, Munich, 2007.

Huguenin, Claire, Obligationenrecht – Allgemeiner und Besonderer Teil, Schulthess, Zürich, güncel bası.

Kröll, Stefan / Mistelis, Loukas / Perales Viscasillas, Pilar (eds.), UN Convention on Contracts for the International Sale of Goods (CISG): Commentary, C. H. Beck / Hart / Nomos, München, 2. bası, 2018.

Münchener Kommentar zum Handelsgesetzbuch, Band 5, C. H. Beck, München, güncel bası.

Schmidt, Karsten, Handelsrecht: Unternehmensrecht I, Carl Heymanns Verlag, Köln, güncel bası.

Schwenzer, Ingeborg (ed.), Schlechtriem & Schwenzer: Commentary on the UN Convention on the International Sale of Goods (CISG), Oxford University Press, Oxford, güncel bası.

Schwenzer, Ingeborg, The Noble Month (Articles 38, 39 CISG) – The Story Behind the Scenery, European Journal of Law Reform, Vol. 7, 2006.

Zweigert, Konrad / Kötz, Hein, An Introduction to Comparative Law, Oxford University Press, Oxford, 3. bası, 1998.